Hat yapımı ve yenileme6 dk okuma
Kanal kazısında iksa ne zaman zorunlu?
Şevsiz açılması gereken ve 1,5 metreden derin kanal kazısında kazının yan yüzleri desteklenir ya da iksa edilir; Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği bunu ister. Yer varsa kazı şevli açılabilir; şehir içinde, yolda ve bina dibinde şev payı çoğu zaman olmadığı için iksa kurulur. Derinlik tek ölçüt değildir: gevşek ya da suya doygun zemin, kazı kenarında yük ve titreşim, yakındaki yapılar ve uzun süre açık kalacak kazı daha sığ kesimde de destek gerektirebilir. Kanal kazısında en sık kutu iksa kullanılır; yeraltı suyu yüksek ve gevşek zeminde çelik palplanş seçilir.
01
Mevzuat ne diyor?
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, şevsiz yapılma zorunluluğu bulunan ve 150 santimetreden derin kazılarda yan yüzeylerin uygun şekilde desteklenmesini ya da iksa edilmesini ister.
Aynı yönetmelik, her derinlikteki temel ve kanal kazısında yan yüzlerin altı oyularak üstün aşağı çökertilmesi biçiminde çalışılmasını da engeller. Sahada iki güvenli yol vardır: zemine uygun açıda şev vermek ya da hesabı yapılmış bir destek sistemi kurmak.
Bina temel ve bodrum kazılarında ayrıca Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik uygulanır; şevli kazılar bu yönetmeliğin kapsamı dışındadır. Altyapı hendeğinde iksanın tipi ve hesabı, idarenin şartnamesine ve işin iksa projesine göre belirlenir.
02
Derinlik dışında hangi durumlar iksa gerektirir?
1,5 m bir eşiktir; altındaki her kazının güvenli olduğu anlamına gelmez. Aşağıdakilerden biri varsa daha sığ kazıda da destek düşünülür; kararı zemin bilgisi ve kazının kesiti verir:
- Zemin gevşek dolgu, kum ya da suya doygun. Bu zeminler kendini kısa süre bile tutmayabilir; eski kazılardan kalan dolgu en sık karşılaşılan sürprizdir.
- Yeraltı suyu kazıya geliyor. Su, kazı yüzünü ve tabanını yumuşatır; destek ile su düşürme birlikte planlanır: kazıda su düşürme.
- Kazı kenarında yük var. Trafiğe açık şerit, park etmiş araç, iş makinesi, kazıdan çıkan toprak ya da istiflenmiş boru kazı kenarını yükler.
- Yakında bina, duvar ya da direk var. Kazı yüzündeki küçük bir hareket komşu yapıda oturmaya yol açabilir.
- Kazıyı başka hatlar kesiyor. Doğalgaz, elektrik ve su hatlarının altı açılınca hem hat hem kazı yüzü desteksiz kalır.
- Kazı uzun süre açık kalacak. Baca kazısı, bağlantı çukuru ya da yağış alan kazı zamanla gevşer.
- Titreşim var. Ağır trafik ya da yakında çalışan makine kazı yüzünü sarsar.
03
Şev ne zaman yeter?
Geniş bir arazide, yakında yapı ve hat yoksa kazıyı şevli açmak çoğu zaman en ekonomik yoldur: iksa malzemesi gerekmez, ama kazı ve geri dolgu hacmi büyür. Şevin açısı zemine göre seçilir; aynı derinlikte sıkı kil ile gevşek kum aynı şevi taşımaz.
Şehir içinde, dar sokakta ve bina dibinde ise şev payı yoktur: kazı genişledikçe yol, kaldırım ve komşu parsel kazıya girer. Bu yüzden kentte kanalizasyon ve içme suyu hatlarının çoğu iksalı hendekte döşenir.
04
Kutu iksa mı, palplanş mı?
| Ölçüt | Kutu iksa (kazı kutusu) | Çelik palplanş | Ahşap iksa |
|---|---|---|---|
| En uygun kazı | İlerleyen dar hendek, boru döşeme | Sabit çukur, derin baca ve bağlantı kazısı | Kısa kesit, baca çevresi, kesişimi çok olan kazı |
| Yeraltı suyu | Suyu tutmaz; su varsa su düşürmeyle birlikte | Kilitli profil suyu büyük ölçüde tutar | Suyu tutmaz |
| Zemin | Kutu inene kadar kendini tutabilen zemin | Gevşek ve akıcı zeminde de kullanılır | Sığ ve kısa kazı |
| Kurulum | Kazıyla birlikte indirilir, kazı ilerledikçe öne çekilir | Kazıdan önce çakılır, iş bitince vibratörle çekilir | Kazı ilerledikçe kademeli kaplanır |
| Dikkat edilecek | Kutu yalnız kendi yüksekliği kadar kesiti korur | Çakma titreşimi yakındaki yapıyı etkileyebilir | Elle kurulur; yük ve derinlik sınırlıdır |
Bina dibindeki derin çukurlarda ve büyük kazılarda fore kazıklı ya da ankrajlı perdeler de kullanılır; sistemlerin tipik derinlikleri ve seçim ölçütleri iksa sistemleri sayfasındadır.
05
Güvenli kanal kazısı için 8 kural
- Destek kazının önüne geçmez. Kazı desteksiz bir kesime ilerlemez; kutu kazıyla birlikte iner.
- Desteksiz kesime girilmez. Boru döşeme, ölçüm ve bağlantı işleri yalnız kutunun ya da iksanın koruduğu kesimde yapılır.
- Kutu yalnız kendi yüksekliğini korur. Kazı kutudan derinse kutular üst üste eklenir ya da üst kesim şevlendirilir.
- Kazı kenarı boş tutulur. Kazıdan çıkan toprak, boru ve malzeme kenara yığılmaz; makine kenardan güvenli uzaklıkta çalışır.
- İnişte ve çıkışta merdiven kullanılır. Destek elemanlarına basarak tırmanılmaz.
- Kazı çevresi kapatılır. Yol ve kaldırım tarafı bariyer, uyarı levhası ve gece aydınlatmasıyla ayrılır.
- Yağıştan ve dondan sonra kontrol edilir. Kazı yüzü, destek elemanları ve kazı kenarı işe yeniden başlamadan gözden geçirilir.
- Bacada kapalı alan kuralları uygulanır. Mevcut bacaya ya da derin, havasız kazıya girmeden önce gaz ölçümü yapılır.
06
İksa projesi ve ihale kalemi
İksa, kazının derinliğine, zemine, yeraltı suyuna ve yakındaki yapılara göre statik hesapla seçilir; tipi, gömme derinliği ve destek aralığı projede yazılır. Kamu işlerinde iksa kazıdan ayrı kalemlerle de yazılabilir; kazıya dahil olup olmadığı idarenin birim fiyat tarifinde ve şartnamede tanımlanır. Kalemlerin listesi: iksa sistemleri.
Kanal, kolektör, baca ve bağlantı kazılarında iksayı kazıyla aynı ekipte kurarız; kamu ve özel sektör ihalelerinde kazı ve iksa kalemini ana yükleniciye alt yüklenici olarak da üstleniriz. Kazının kendisi ve hafriyat: kazı, hafriyat ve dolgu.
07
Kaynaklar
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği — Resmî Gazete, 5 Ekim 2013, sayı 28786
- Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik — Resmî Gazete, 18 Aralık 2022, sayı 32047
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü — Güvenli İnşaat, kazı işleri bilgi kartları
08
Sıkça sorulan sorular
Derin hendekte kazı kutusu nasıl kullanılır?
Kutu yalnız kendi yüksekliği kadar kesiti korur. Kazı kutudan derinse ikinci bir kutu üstüne eklenir ya da kazının üst kesimi şevlendirilir; derin kesimin üstünü desteksiz bırakan yarım iksa güvenli değildir. Kutu kazı ilerledikçe öne çekilir; arkada kalan kesim, borunun yatağı ve yan dolgusu yapılarak kapatılır.
Yeraltı suyu çıkan hendekte hangi iksa seçilir?
Su azsa ve zemin kendini tutuyorsa kutu iksa, su seviyesi boru tabanının altına indirilerek kullanılır. Su yüksek, zemin gevşek ya da akıcıysa kilitli çelik palplanş seçilir; palplanş suyu büyük ölçüde tutar ama su düşürme gereğini her zaman ortadan kaldırmaz. Karar zemin etüdüne ve su seviyesine göre verilir.
Kanal kazısında iksa projesini kim hazırlar?
İksanın statik hesabını ve projesini, zemin bilgisine dayanarak inşaat mühendisi hazırlar; kamu işinde proje idareye sunulur ve onaylanan projeye göre kurulur. Sahada kazıyı ve iksayı yürüten ekip, projedeki tipi, destek aralığını ve söküm sırasını uygular.
Başka sorunuz mu var? Tüm sıkça sorulan sorular