İsale ve Terfi Hattı Yapımı
İsale hattı, suyu kaynak veya arıtma tesisinden depoya/şebekeye taşıyan iletim hattıdır; terfi hattı ise cazibenin yetmediği yerde pompayla basılan basınçlı hattır — ikisinin de tasarımı ve yapımı, hidrolik darbe (koç darbesi) hesabı yapılmadan tamamlanmış sayılmaz.
Bu hatlarda hata pahalıdır. Şebekede patlayan bir Ø110 boru bir sokağı etkiler; patlayan bir DN600 isale hattı bir ilçeyi susuz bırakır. Bu yüzden burada işin kritik kısmı kazı değil, kot profili ve vantuz yerleşimidir.
01
Ne zaman gerekir?
- Yeni bir su kaynağı, kuyu sahası veya arıtma tesisi devreye alınacak; depoya iletim hattı gerekiyor.
- Depo kotu şebekeyi besleyemiyor; terfi merkezi ve basınçlı hat kurulması gerekiyor.
- Cazibeli kanalizasyonun ulaşamadığı düşük kotlu bir yerleşim/parsel var; atıksu terfi merkezi ve basınçlı atıksu hattı gerekiyor.
- Mevcut isale hattında sık patlama var; hattın basınç sınıfı yetersiz ya da hidrolik darbe koruması hiç yok.
- İsale ya da terfi (basınçlı) hattı tek noktada patladı; bir bağlantı, vana ya da vantuz sızdırıyor, hattın geri kalanı sağlam. Arızalı kesim nokta kazıyla açılıp onarılır; ayrıntı su ve kanal hattı onarımı bölümünde.
- Hat, dere/karayolu/demiryolu geçişi nedeniyle deplase edilecek.
- OSB veya fabrikada proses suyu ya da atıksuyun uzak bir noktaya basılması gerekiyor.
02
Nasıl yapıyoruz?
- Hidrolik doğrulama ve kot profili. Güzergâh boy kesiti çıkarılır; hidrolik gradyan çizgisi, tepe ve çukur noktalar belirlenir. Debi–hız kontrolü yapılır. Basınçlı atıksu hattında çökelmeyi önleyecek minimum hız, içme suyu hattında ise ekonomik hız aralığı gözetilir.
- Hidrolik darbe analizi ve koruma seçimi. Pompa ani durduğunda oluşacak basınç dalgası hesaplanır; sonuca göre hava tanklı basınç dengeleyici (surge vessel), tek yönlü vana, denge bacası veya yavaş kapanan çek valf tasarlanır. Boru basınç sınıfı, işletme basıncına değil, darbe dâhil maksimum tasarım basıncına göre seçilir.
- Kazı, yatak ve döşeme. Yatak serilir, boru döşenir; PE'de alın kaynağı, duktil fontta muflu/kilitli conta, çelikte spiral kaynak ve saha kaynağı + kaynak yeri kaplaması. Yön değişimi ve te noktalarında beton ankraj kuşakları veya kilitli conta ile hareket kilitlenir.
- Armatür montajı. Tepe noktalara kombine vantuz (hava tahliye + vakum kırıcı), çukur noktalara tahliye (blow-off) vanası, uygun aralıklarla hat kesme vanaları ve debimetre odası imalatı yapılır. Çelik hatlarda katodik koruma sistemi (galvanik anot veya empresli akım) kurulur.
- Terfi merkezi. Emme haznesi/ıslak kuyu, pompa grupları, kollektör ve vana sistemi, elektrik-otomasyon panosu, jeneratör, seviye kontrolü ve SCADA bağlantısı. Atıksu terfi merkezlerinde ızgara ve koku kontrolü de düşünülür.
- Test ve devreye alma. Hidrostatik basınç deneyi (TS EN 805), pompa performans testi, darbe koruma sistemi fonksiyon testi, içme suyu hatlarında dezenfeksiyon ve numune. Devreye alma sırasında hattın havası kademeli tahliye edilir — hızlı doldurma, hattı patlatan en yaygın hatadır.
03
Kullandığımız ekipman ve teknoloji
Ekipman listesi10
- HDPE alın kaynak makinesi (Ø630'a kadar) ve elektrofüzyon ünitesi
- Boru kaynak ekipmanı (çelik hatlar) ve tahribatsız muayene desteği (radyografi/ultrasonik, hizmet alımı ile)
- 3LPE / bant kaplama ve kaynak yeri izolasyon malzemeleri, hollidey (kaplama süreklilik) dedektörü
- Katodik koruma test istasyonu ve referans elektrot ölçüm seti
- Kayıtlı manometreli hidrostatik test pompası
- Kombine vantuz, tek yönlü vana, hava tanklı darbe dengeleyici montaj ekipmanı
- Vinç ve boru serme ekipmanı (büyük çaplı font/çelik boru)
- Ultrasonik debimetre (devreye alma ölçümü), basınç datalogger
- Wellpoint / derin kuyu su düşürme sistemi
- Dere ve yol geçişleri için HDD ekipmanı
04
Uygulama aralığı / kapasite
| Parametre | Değer aralığı |
|---|---|
| İsale hattı çapı | DN100 – DN1600 |
| Boru cinsi | PE100 (Ø630'a kadar), duktil font, spiral kaynaklı çelik, CTP |
| Basınç sınıfı | PN6 – PN25 (darbe dâhil tasarım basıncına göre) |
| İçme suyu hattı ekonomik hız | 0,8 – 1,8 m/s |
| Basınçlı atıksu hattı hız aralığı | min 0,7 – 0,8 m/s (çökelme önleme) · max 2,0 – 2,5 m/s |
| Terfi yüksekliği (tek kademe, tipik) | 20 – 120 mSS |
| Hat uzunluğu (tipik proje) | 300 m – 45 km |
| Vantuz yerleşimi | Tüm yerel tepe noktalar + düz uzun hatlarda 400 – 800 m aralık |
| Tahliye vanası yerleşimi | Tüm yerel çukur noktalar |
| Boru üstü örtü | 1,00 – 1,80 m (don derinliği ve trafik yüküne göre) |
05
Uyduğumuz standart ve mevzuat
Standart ve yönetmelik listesi13
- TS EN 805
- — İletim ve dağıtım hatları: tasarım, yapım, deney
- TS EN 12201
- — PE100 boru sistemleri
- TS EN 545 / TS EN 598
- — Duktil demir borular (içme suyu / atıksu)
- TS EN 10224
- — Su iletimi için çelik borular; TS EN 10289 / 3LPE dış kaplama
- TS EN 12954
- — Gömülü metalik yapıların katodik korunması
- TS EN 14364
- — CTP borular
- TS EN 1074-1/2
- — Su hattı vanaları; TS EN 1074-4 hava tahliye vanaları
- TS EN 1295-1
- — Gömülü boru statik hesabı
- TS EN 1610
- — Kazı, yatak ve dolgu esasları
- TS EN 809 / TS EN ISO 9906
- — Pompalar ve hidrolik performans deneyleri
- Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ve idare deşarj yönetmelikleri (atıksu terfi hatları)
- İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik (içme suyu isale hatları)
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği
06
Kimler için?
- Su ve kanal idareleri — kaynak/depo iletimi, bölgesel terfi merkezleri
- Belediyeler — düşük kotlu mahallelerin atıksu terfisi
- OSB müdürlükleri — ortak su temini ve atıksu iletimi
- Fabrikalar — proses suyu iletimi, atıksu deşarj hattı
- Sulama birlikleri ve ilgili kamu kurumları — iletim hatları
- Ana yükleniciler — arıtma tesisi projelerinin hat ve terfi paketi
07
Fiyatı ne belirler?
- Çap, boru cinsi ve basınç sınıfı. Darbe hesabı sonucu PN10 yerine PN16 çıkması, malzeme maliyetini belirgin şekilde artırır.
- Hat uzunluğu ve kot farkı. Toplam manometrik yükseklik hem pompa seçimini hem boru sınıfını belirler.
- Güzergâh arazi yapısı. Kayalık kesit oranı, eğim, erişim yolu olmayan bölümler.
- Geçiş sayısı. Dere, karayolu, demiryolu, kanal geçişleri; her biri ayrı izin, ayrı yöntem, ayrı maliyet.
- Terfi merkezi kapsamı. Sadece hat mı, pompa-elektrik-otomasyon-jeneratör dâhil komple tesis mi.
- Darbe koruma ekipmanı. Hava tankı, çek valf grubu, denge bacası — hesap sonucuna göre değişen büyük kalemler.
- Katodik koruma. Çelik hatlarda anot yatağı, test istasyonu ve trafo-redresör gereksinimi.
- Kamulaştırma ve geçiş izinleri. Özel mülkiyet geçişleri, orman/mera izinleri sürece ve dolayısıyla maliyete yansır.
08
Sıkça sorulan sorular
Hidrolik darbe hesabı gerçekten şart mı, hat zaten PN16?
Şart. Koç darbesi hem pozitif hem negatif basınç üretir. Negatif dalga hattı içeriden çökertir, PN sınıfı bunu önlemez. Ayrıca darbe hesabı yapılmadığında TS EN 805 deney basıncını daha yüksek almanızı gerektirir.
Hesap, koruma ekipmanının maliyetini de çoğu zaman düşürür — hesapsız tasarımda ya gereğinden pahalı ya da yetersiz koruma seçilir.
Basınçlı atıksu hattında koku ve H₂S sorunu nasıl önleniyor?
Belirleyici olan hattaki bekleme süresidir. Süre uzadıkça atıksu septikleşir ve hidrojen sülfür üretir; bu hem koku hem de beton bacalarda korozyon demektir.
Çözüm; hattın çapını gereksiz büyütmemek (hız düşer, bekleme uzar), deşarj bacasını H₂S'ye dayanıklı yapmak veya iç kaplamak, gerekirse kimyasal dozaj noktası bırakmaktır.
Vantuz nereye, kaç tane konmalı?
Her yerel tepe noktaya kombine vantuz konur. Uzun ve neredeyse düz hatlarda ayrıca 400–800 m aralıkla vantuz yerleştirilir. Vantuzsuz hatta biriken hava, hattın kesitini daraltır ve pompanın gereksiz enerji harcamasına yol açar; ayrıca hattı boşaltırken vakum oluşturur.
Terfi merkezinde elektrik kesilirse ne oluyor?
İki katmanlı önlem alıyoruz: ıslak kuyu hacmi belirli bir süreye yetecek şekilde boyutlanır ve jeneratör (sabit veya otomatik devreye giren) öngörülür. Ayrıca ani duruş, koç darbesinin en şiddetli hâlidir — darbe koruması bu senaryoya göre boyutlanır.
Mevcut isale hattımızı kesmeden yenileyebilir misiniz?
Çoğu durumda evet. Yeni hat paralel güzergâhta döşenir, test ve dezenfeksiyonu tamamlanır, sonra kısa bir kesinti penceresinde bağlantı (tie-in) yapılır. Kesinti genelde birkaç saatle sınırlı kalır. Paralel güzergâh yoksa geçici by-pass hattı seçeneği değerlendirilir.
Patlayan isale ya da terfi hattını onarıyor musunuz?
Evet. Önce arızanın yeri bulunur, yalnız o kesim kazılır. PE hatta patlak kesim kesilip elektrofüzyon manşonla yeni boru parçası eklenir; duktil font ve çelik hatlarda tamir kelepçesi ya da parça değişimi uygulanır. Arızalı vana ve vantuz aynı kazıda değiştirilir.
Onarılan kesim basınç altında kontrol edilir; içme suyu isalesinde yıkama ve dezenfeksiyon bitmeden hat devreye alınmaz. Terfi hattında onarım süresince atıksuyun nasıl yönetileceği işe başlamadan planlanır.
Patlamalar sıklaşıyorsa sorun çoğu zaman basınç sınıfı ya da hidrolik darbedir; o durumda onarımla yetinmeyip hattın hesabını yeniden yaparız.
Dere geçişini nasıl yapıyorsunuz?
Tercihimiz HDD yatay sondaj: dere yatağına dokunulmaz, geçiş dere tabanının yeterince altından yapılır, ilgili kurumun izin süreci de bu yöntemde genelde daha kolay ilerler. Açık kazı ancak dere kuru mevsimde ve küçük kesitliyse gündeme gelir.
Önce yerinde görelim.
Kesin teklifi yerinde görerek veririz — görmeden verilen fiyat sahada mutlaka değişir.
Konu İsale ve Terfi Hattı Yapımı
Küçükçekmece / İstanbul