İksa Sistemleri
İksa; kazı yüzeylerinin göçmesini, komşu yapıların oturmasını ve altyapıların askıda kalmasını önlemek için kazı duvarına yerleştirilen geçici veya kalıcı destek sistemidir — kazı emniyet kasası, çelik palplanş, Berlin duvarı, ankrajlı perde ve iç destekli (payandalı) sistemler bu başlık altındadır.
01
Ne zaman gerekir?
- Kazı derinliği 1,50 m'yi geçiyor ve şev açacak alan yok (yol, kaldırım, bina dibi, mevcut altyapı).
- Kazı komşu binaya, istinat duvarına veya direğe yakın; oturma ve yatay deplasman riski var.
- Zemin gevşek dolgu, suya doygun kum veya akıcı silt; şev kendini tutmuyor.
- Yeraltı su seviyesi kazı tabanının üstünde; hem destek hem su tutucu perde gerekiyor.
- Uzun süre açık kalacak bir kazı var (terfi merkezi, arıtma yapısı, derin baca); geçici şev yağmurla bozulur.
- Trafiğe açık yol kenarında kazı yapılacak; araç yükü kazı kenarını sürşarj olarak yüklüyor.
02
Nasıl yapıyoruz?
- Zemin verisi ve kesit çıkarma. Zemin etüdü, SPT/CPT sonuçları, yeraltı su seviyesi, komşu yapı temel kotu ve sürşarj yükleri toplanır. Kritik kesitler çizilir.
- Sistem seçimi ve statik hesap. Derinlik, su durumu, deplasman toleransı ve kazının açık kalma süresine göre sistem seçilir; yanal toprak basıncı hesabı, gömme derinliği ve varsa ankraj yükü belirlenir. Hesap ve proje idareye sunulur.
- Ön imalat. Palplanş/H profil çakımı veya fore kazık delgisi, kazı başlamadan önce tamamlanır. Ankrajlı sistemde delgi, halat yerleştirme, enjeksiyon ve germe sırası planlanır.
- Kademeli kazı ve destek montajı. Kazı hiçbir zaman destek elemanının önüne geçmez. Berlin duvarında her 1,0–1,5 m'de yatay kaplama takılır; ankrajlı sistemde ankraj kotu geçilmeden alt kademeye inilmez.
- Germe ve kilitleme. Ankrajlar kriko ile deney yükünde çekilir, kabul kriterini sağlayanlar tasarım yükünde kilitlenir; deney tutanakları dosyalanır.
- İzleme. Deplasman noktaları, gerekli hallerde inklinometre ve komşu yapıda oturma plakalarıyla izlenir. Eşik değer aşılırsa kazı durdurulur.
- Söküm. İmalat ve dolgu ilerledikçe destek kademeli sökülür; palplanş vibratörle çekilir, boşluk kum-çimento ile doldurulur.
03
İksa tipleri ve seçim kriteri
| Sistem | Tipik derinlik | Su tutar mı? | Ne zaman seçilir? |
|---|---|---|---|
| Kazı emniyet kasası (trench box) | 1,5 – 6 m | Hayır | Dar ve ilerleyen hendek kazısı; boru döşemede en hızlı ve en ekonomik çözüm |
| Çelik palplanş (U/Z profil) | 3 – 12 m | Evet (kilitli profilde büyük ölçüde) | Yeraltı suyu yüksek, gevşek/akıcı zemin; geri alınabilir olması avantaj |
| Berlin duvarı (H profil + yatay kaplama) | 3 – 10 m | Hayır | Su seviyesi düşük, kohezyonlu/sıkı zemin; ekonomik ve hızlı |
| Fore kazıklı perde (ayrık / teğet / geçmeli) | 5 – 20 m | Geçmeli (secant) tipte evet | Bina dibi, derin çukur, kalıcı perde ihtiyacı |
| Ankrajlı perde (öngermeli zemin ankrajı) | 6 m üstü | Sisteme bağlı | Kazı içinde payanda istenmiyorsa, geniş çukurlarda |
| İç destekli / payandalı sistem | 3 – 12 m | Sisteme bağlı | Ankraj için komşu parselden izin alınamıyorsa |
| Zemin çivisi + püskürtme beton | 3 – 12 m | Hayır | Kohezyonlu, kendini kısa süre tutabilen şevlerde |
04
Kullandığımız ekipman ve teknoloji
Ekipman listesi8
- Ayarlanabilir çelik kazı emniyet kasası ve yayıcılar
- Çelik palplanş profilleri, vibratörlü çakma başlığı (ekskavatör ataşmanı veya vinç asılı)
- H profil (HEB/IPB) ve yatay ahşap/çelik kaplama elemanları
- Fore kazık makinesi (kelly / CFA), muhafaza borusu takımı
- Ankraj delgi makinesi, enjeksiyon pompası, öngerme krikosu ve manometre seti
- Püskürtme beton (shotcrete) ekipmanı, çelik hasır, zemin çivisi delgi takımı
- Çelik kuşak (waler) ve boru payanda (strut) elemanları
- İzleme: total station, deplasman ölçüm noktaları, inklinometre, oturma plakası
05
Uygulama aralığı ve kapasite
Tabloyu göster10 satır
| Parametre | Değer |
|---|---|
| Trench box çalışma açıklığı | 0,60 – 4,00 m (ayarlanabilir yayıcı) |
| Trench box kasa yüksekliği / boyu | 2,0 – 4,0 m / 2,5 – 6,0 m |
| Palplanş boyu | 6 – 18 m |
| Berlin duvarı H profil aralığı | 1,50 – 2,50 m aks |
| Zemin ankrajı delgi çapı | 110 – 150 mm |
| Ankraj serbest + kök boyu | Kök 6 – 12 m; toplam 12 – 25 m |
| Ankraj tasarım (kilitleme) yükü | 200 – 600 kN |
| Ankraj eğimi | 15° – 35° |
| Püskürtme beton kalınlığı | 10 – 20 cm, tek/çift kat hasır |
| Kabul edilebilir yatay deplasman | Genelde kazı derinliğinin ‰1 – ‰3'ü (proje şartına göre) |
06
Uyduğumuz standart ve mevzuat
Standart ve yönetmelik listesi10
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (RG 05.10.2013 / 28786), Ek-4
- TS 8853
- — Kazı ve iksa işlerinde emniyet kuralları
- TS EN 1997-1 (Eurocode 7)
- — Geoteknik tasarım; yanal toprak basıncı ve dayanma yapıları
- TS EN 12063
- — Palplanş duvarların yapımı
- TS EN 1537
- — Zemin ankrajlarının yapımı ve deneyi
- TS EN 1536
- — Fore kazık uygulama kuralları
- TS EN 14490
- — Zemin çivili duvarlar
- TS EN 14199
- — Mikrokazık uygulaması
- TBDY 2018, Bölüm 16
- — Zemin dayanma yapılarının deprem etkisi altında tasarımı
- TS 500
- — Betonarme yapıların hesap ve yapım kuralları
07
Kimler için?
- Su-kanal idareleri ve belediyeler (derin kolektör, terfi merkezi, baca odası kazıları)
- Ana yükleniciler ve müteahhitler (bina temel çukuru, altyapı geçişi)
- OSB ve fabrika yatırımları (proses çukuru, pompa istasyonu)
- Karayolları ve öteki kamu kurumlarının işlerinde alt yüklenici
- Enerji ve iletişim altyapısı yatırımcıları (menhol, şaft, kablo tüneli girişi)
08
Fiyatı ne belirler?
- Kazı derinliği. Yanal toprak basıncı derinliğin karesiyle artar; 6 m kazı, 3 m kazının iki katı değil, birkaç katı sistem gerektirir.
- Yeraltı su seviyesi. Su tutması istenen sistem (palplanş, geçmeli kazık) daha pahalıdır; alternatifi sürekli pompaj ve oturma riskidir.
- Zemin parametreleri. Kohezyonsuz ve gevşek zeminde daha sık destek elemanı, daha büyük gömme derinliği gerekir.
- Sürşarj yükü. Kazı kenarındaki bina, trafik, vinç veya malzeme istifi hesabı doğrudan büyütür.
- Sistemin geçici mi kalıcı mı olduğu. Geri alınabilen sistemde çelik amorti edilir; gömülü kalan sistemde malzeme tamamen maliyettir.
- Ankraj sayısı ve sırası. Her ankraj sırası delgi, halat, enjeksiyon ve germe deneyi maliyetidir.
- Kazının açık kalma süresi. Uzun süre kirada kalan trench box veya payanda ekipmanı kira maliyetini büyütür.
- İzleme ve raporlama kapsamı. İnklinometre, oturma izleme ve periyodik rapor talep edilip edilmediği.
09
Sıkça sorulan sorular
Trench box ile palplanş arasında nasıl karar veriyorsunuz?
Üç soruyla: Kazı ilerleyen bir hendek mi, sabit bir çukur mu? Su var mı? Derinlik kaç metre? İlerleyen hendekte, susuz zeminde ve 6 m altında trench box en hızlı ve en ucuz çözümdür. Sabit çukur, su ve 6 m üstü söz konusuysa palplanş veya kazıklı perdeye geçeriz.
İksa projesi zorunlu mu?
Evet. 1,5 m üstü şevlendirilemeyen kazılarda iksa sistemi hesaplı ve projeli olmak zorundadır; "her zaman böyle yapıyoruz" bir tasarım yöntemi değildir. Kesit, statik hesap ve imalat detayı verilmeden sahaya girmeyiz.
Ankrajı komşu parselin altına atabilir miyiz?
Teknik olarak evet, hukuken izin gerekir. Yazılı muvafakat yoksa alternatif payandalı (strut) sistem veya kazıklı konsol perde kurgularız. İzin alınamayan ankrajı sonradan sökmek, en baştan payanda yapmaktan daha pahalıya gelir.
Palplanş çakma titreşimi komşu binaya zarar verir mi?
Vibratörlü çakma titreşim üretir. Hassas yapı, tarihi bina veya hastane komşuluğunda titreşim ölçümü yapar, gerekirse statik (basmalı) çakma, ön delgi veya fore kazıklı perdeye geçeriz. Ölçüm eşiklerini işe başlamadan yazılı belirleriz.
İksa sökümü ne zaman yapılır?
İmalat ve geri dolgu, sistemin desteklediği kotu geçtikten sonra kademeli olarak. Kalıcı yapı yanal yükü almadan destek sökülmez. Palplanş çekildikten sonra profil boşlukları kum-çimento karışımıyla doldurulur; aksi halde birkaç ay sonra yüzeyde çizgi şeklinde çökme görülür.
Kazı yaparken komşu binanın oturmasını nasıl kontrol ediyorsunuz?
Kazı başlamadan bina üzerinde ölçüm noktaları oluşturulur ve sıfır okuması alınır. Kazı boyunca düzenli okuma yapılır. Eşik değere yaklaşıldığında kazı durur, kademe kısaltılır veya ilave destek eklenir. Bu ölçümler dosyalanır — hem idarenin hem bizim güvencemizdir.
Önce yerinde görelim.
Kesin teklifi yerinde görerek veririz — görmeden verilen fiyat sahada mutlaka değişir.
Konu İksa Sistemleri
Küçükçekmece / İstanbul