Yatay Yönlendirilebilir Sondaj (HDD)
Yatay yönlendirilebilir sondaj (HDD), yer altında kontrollü bir güzergâh boyunca önce dar çaplı bir pilot delgi açılan, bu delginin kademeli olarak genişletilmesinden sonra boru hattının açılan boşluktan geriye doğru çekilerek yerleştirildiği, yalnızca giriş ve çıkış çukuru gerektiren kazısız boru döşeme yöntemidir.
HDD, basınçlı hatlar için tasarlanmış bir yöntemdir: içme suyu isale ve şebeke hatları, terfi (basınçlı atıksu) hatları, doğalgaz, enerji ve haberleşme kılıfları. Güzergâh düşey düzlemde bir yay çizdiği için cazibeli kanalizasyonun eğim toleransını tutturamaz — bunu baştan söylüyoruz.
01
Ne zaman gerekir?
- Dere, kanal veya nehir geçişi var. Yatağı bozmadan, ilgili kurumun görüşü doğrultusunda 4–8 metre altından geçilir.
- Karayolu, otoyol veya demiryolu altından geçilecek. KGM ve ilgili demiryolu idaresi kural olarak yol/ray gövdesinin kazılmasına izin vermez; kazısız geçiş şarttır.
- Ana arter veya ticari cadde kapatılamıyor. İki uçta çukur açılır, arada trafik akmaya devam eder.
- Uzun mesafede hızlı ilerleme gerekiyor. 300–800 metrelik bir isale hattı, HDD ile açık kazıya göre belirgin biçimde kısa sürede döşenebilir.
- Yüzeyde korunması gereken bir şey var. Ağaç dizisi, tarihi kaplama, peyzajlı otel/site bahçesi, faal fabrika sahası, pist ve apron.
- Yeraltı suyu yüksek, açık kazıda susuzlaştırma sorun çıkarıyor.
02
Nasıl yapıyoruz?
- Güzergâh ve zemin etüdü. Sondaj logu, SPT, yeraltı su seviyesi ve zemin sınıfı çıkarılır. Mevcut altyapı, kurum arşivi + boru dedektörü + yer radarı ile araziye işlenir; kritik kesişimlerde el ile deneme çukuru açılır.
- Delgi profili ve zorlama hesabı. Giriş açısı (tipik 8°–16°), çıkış açısı (5°–12°), minimum bükülme yarıçapı ve örtü kalınlığı belirlenir. HDPE için izin verilen çekme yükü, çelik için minimum yarıçap (yaklaşık 1.200 × boru çapı) esas alınır. Frac-out riski taşıyan kesitler işaretlenir.
- Pilot delgi. Jet başlıklı bent-sub veya çamur motorlu takımla, hesaplanan profil üzerinde ilerlenir. Her çubuk sonunda derinlik, eğim ve saat konumu kaydedilir; sapma anında düzeltilir. Güdüm sığ ve parazitsiz güzergâhta walkover, derin/nehir/parazitli güzergâhta manyetik güdüm sistemiyle yapılır.
- Kademeli genişletme (reaming). Delgi tek hamlede değil kademeler hâlinde büyütülür. Son genişletme çapı, çekilecek borunun dış çapının yaklaşık 1,3–1,5 katıdır. Her kademede çamur debisi ve dönüş kontrol edilir.
- Boru hazırlığı ve çekme (pullback). PE boru alın kaynağıyla tek parça hâline getirilir, kaynak dikişleri traşlanıp kayıt altına alınır ve soğuma süresi beklenir. Boru çekme başlığı ve döner mafsalla (swivel) bağlanır, rulo desteklerin üzerinden çekilir. Çekme kuvveti anlık izlenir ve boru için hesaplanan sınırın altında tutulur.
- Test, dezenfeksiyon ve teslim. Basınç ve sızdırmazlık deneyi (TS EN 805), içme suyu hattında dezenfeksiyon ve analiz, as-built delgi profili ve koordinat listesi teslim edilir.
03
Bentonit çamuru ne işe yarar, çamura ne oluyor?
Bentonit esaslı delgi çamuru dört iş yapar: kesilen zemini yüzeye taşır, delgi cidarını ayakta tutar, takımı soğutup yağlar, boruyu çekerken sürtünmeyi düşürür.
Karışım oranı ve viskozitesi zemine göre ayarlanır (Marsh hunisi ölçümü ile takip edilir).
Dönen çamur doğrudan çevreye verilmez. Katı madde ayırma ünitesinden (elek – desander – desilter) geçirilerek geri kazanılır ve yeniden devreye alınır. Ayrılan katı pasa ve devre dışı kalan çamur, Atık Yönetimi Yönetmeliği kapsamında bertaraf edilir. Dere ve su kaynağı yakınında çalışırken çevresel önlem planı ve sızıntı bariyeri kurulur.
Frac-out nedir? Çamur basıncının zeminin taşıyabileceği değeri aşması sonucu çamurun yüzeye veya yakındaki bir su kütlesine kaçmasıdır. Sığ örtü, gevşek/geçirimli zemin ve aşırı pompa basıncı tetikler.
Önlemi: yeterli örtü kalınlığı (pratikte delgi çapının en az 8–10 katı ve dere geçişlerinde yatak kotunun 4–6 m altı), basınç limiti hesabı, çamur yoğunluğunun kontrolü, dönüşün sürekli izlenmesi ve nehir geçişlerinde gözlemci ile müdahale seti bulundurulması.
04
Kullandığımız ekipman ve teknoloji
Ekipman listesi11
- Yatay yönlendirilebilir sondaj makinesi (mini, midi ve maxi sınıf çekme kapasiteleri)
- Delgi çubuğu takımları, jet delgi başlığı, bent-sub, kayada çamur motoru ve konik kaya takımı
- Kademeli genişletme takımları: kanat tipi (fly cut) genişletici, fıçı (barrel) genişletici, kayada hole-opener
- Bentonit karıştırma ve yüksek basınçlı çamur pompası
- Katı madde ayırma / çamur geri kazanım ünitesi (titreşimli elek, desander, desilter)
- Walkover lokasyon sistemi (verici sondası ile derinlik, eğim, saat konumu ve sıcaklık okuması)
- Manyetik güdüm sistemi — derin geçişler, nehir altı ve elektromanyetik paraziti yüksek kentsel güzergâhlar için
- PE alın kaynak makinesi ve kaynak parametre kaydedici
- Çekme başlığı, döner mafsal (swivel), boru rulo destekleri
- Dinamik çekme kuvveti ve tork kayıt sistemi
- Vakumlu emme (vidanjor/kombine) desteği ile çukur temizliği
05
Uygulama aralığı ve kapasite
| Makine sınıfı | Çekme kapasitesi | Tipik boru çapı | Tipik mesafe |
|---|---|---|---|
| Mini | 5 – 12 ton | DN63 – DN225 | 60 – 150 m |
| Midi | 12 – 40 ton | DN200 – DN500 | 150 – 450 m |
| Maxi | 40 – 120 ton | DN400 – DN900 | 400 – 1.000 m |
| Ağır sınıf | 120 ton üzeri | DN800 – DN1400 | 800 – 1.800 m |
Tabloyu göster8 satır
| Teknik parametre | Değer |
|---|---|
| Uygulanabilir derinlik | 1,5 – 25 m (özel projelerde daha derin) |
| Minimum örtü kalınlığı | Delgi çapının 8–10 katı; dere geçişinde yatak altı 4–6 m |
| Giriş açısı | 8° – 16° |
| Son genişletme çapı | Boru dış çapının 1,3 – 1,5 katı |
| Minimum bükülme yarıçapı | PE'de üretici değeri; çelikte ≈ 1.200 × boru çapı |
| Eğim hassasiyeti | ±%1 mertebesinde — cazibeli hat için yetersiz |
| Uygun zemin | Kum, silt, kil, ayrışmış kaya |
| Zorlayan zemin | İri çakıl, blok, karstik boşluk, akıcı kum |
06
Uyduğumuz standart ve mevzuat
Standart ve yönetmelik listesi10
- TS EN 12889
- — Kazısız yapım ve deney
- TS EN 805
- — İçme suyu hatlarında basınç ve sızdırmazlık deneyi
- TS EN 12201 (PE içme suyu) / TS EN 1555 (PE doğalgaz) — boru ve kaynak şartları
- TS EN ISO 11298-3
- — İçme suyu hatlarının rehabilitasyonunda astar uygulaması (ilgili kesitlerde)
- ASTM F1962
- — HDD ile nehir/engel geçişlerinde tasarım kılavuzu
- DVGW GW 321
- — HDD planlama, uygulama ve denetim
- Karayolları Kamu Hizmetleri Geçiş İzni
- — yol gövdesi altı geçişler
- Dere yatağı geçişi için ilgili kurumun görüşü ve demiryolu geçiş protokolü
- Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ve Atık Yönetimi Yönetmeliği — delgi çamuru ve pasa yönetimi
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği
- — çukur emniyeti ve çekme hattı güvenlik alanı
07
Kimler için?
- Su ve kanal idareleri: isale hattı, şebeke yenileme, terfi hattı
- Doğalgaz dağıtım şirketleri: çelik ve PE gaz hattı geçişleri
- Elektrik dağıtım/iletim ve fiber-telekom operatörleri: kılıf boru batarya geçişleri
- Ana yükleniciler: otoyol, hızlı tren, havalimanı projelerinde altgeçiş paketleri
- Organize sanayi bölgeleri ve fabrikalar: üretim durdurmadan hat çekimi
- KGM ve ilgili kamu kurumları: yol, dere ve ray geçişleri
08
Fiyatı ne belirler?
- Zemin sınıfı ve blok/çakıl oranı. İri çakılda ilerleme kum-kile göre belirgin biçimde düşer; kaya ayrı takım ve çamur motoru gerektirir.
- Boru çapı ve delgi uzunluğu. Çap makine sınıfını, uzunluk ise çekme kuvvetini ve çamur hacmini belirler.
- Güdüm tipi. Walkover ile manyetik güdüm arasında ciddi maliyet farkı vardır; nehir altı ve derin geçişler manyetik güdüm ister.
- Boru cinsi. PE, çelik, kılıflı sistem; çelik boru kaynak, kaplama ve tahribatsız muayene maliyeti getirir.
- Giriş-çıkış alanı ve boru dizme sahası. Boru dizisinin kesintisiz serilebileceği düz bir şerit yoksa boru bölünür, ek çekim yapılır, süre uzar.
- Çamur bertaraf mesafesi ve bedeli.
- Mevcut altyapı yoğunluğu. Tespit ve deneme çukuru sayısı doğrudan maliyet kalemidir.
- İzin süreleri ve çalışma penceresi. Gece çalışması, kısa vardiya, kurum nezaret şartı.
- Çevresel önlemler. Dere/su kaynağı yakınında bariyer, izleme ve acil müdahale planı.
09
Sıkça sorulan sorular
HDD ile cazibeli kanalizasyon hattı yapılabilir mi?
Kural olarak hayır. HDD güzergâhı düşey düzlemde yay çizer ve eğim hassasiyeti yaklaşık ±%1 mertebesindedir; cazibeli kanalizasyonun ihtiyaç duyduğu sabit ve küçük eğim (örneğin %0,3–%0,5) bu toleransla tutturulamaz. Cazibeli hat için mikrotünel veya klasik kazı önerilir.
HDD'yi cazibeli işte yalnızca kılıf boru geçişi veya basınçlı (terfi) hat olarak kullanırız.
Kayada HDD yapılabilir mi?
Yapılabilir, ancak yumuşak zemine göre çok daha yavaş ve pahalıdır. Çamur motoru ve kayaya uygun kesici takımlar gerekir, günlük ilerleme belirgin biçimde düşer. Karışık zemin (yumuşak katman + sert blok) en zor durumdur; takım blokta saparak güzergâhtan çıkabilir. Sondaj logu olmadan kayada HDD taahhüt edilmez.
Frac-out olursa ne yaparsınız?
Delgi durdurulur, pompa basıncı düşürülür, yüzeye çıkan çamur vakumla toplanır ve bölge temizlenir; profil veya çamur reçetesi revize edilerek devam edilir. Dere geçişlerinde önceden bariyer ve emme ekipmanı hazır bekletilir.
Asıl çözüm tasarımdadır: yeterli örtü kalınlığı ve basınç limiti hesabı frac-out olasılığını büyük ölçüde ortadan kaldırır.
Boru çekilirken zarar görür mü?
Görmemesi için üç şey yapılır: son genişletme çapı boru çapının 1,3–1,5 katına çıkarılır, çekme başlığına döner mafsal takılarak borunun burulması engellenir ve çekme kuvveti anlık izlenerek borunun izin verilen değerinin altında tutulur. PE boruda ayrıca çekme sonrası gerilme boşalması için bekleme süresi uygulanır.
Ne kadar mesafe tek seferde geçilebilir?
Makine sınıfına ve zemine bağlıdır. Kentsel şebeke işlerinde tipik atım 150–450 metre, nehir ve otoyol geçişlerinde 400–1.000 metre, özel projelerde 1.800 metreye kadar çıkabilir. Uzunluk arttıkça güdüm hassasiyeti ve çamur yönetimi belirleyici hâle gelir.
Delgi güzergâhı yer altındaki başka bir hatta çarpar mı?
Doğru yapıldığında hayır. Kurum altlıkları, boru dedektörü ve yer radarı ile hazırlanan çakışma haritası, kritik noktalarda el ile açılan deneme çukurlarıyla doğrulanır ve pilot delgi bu noktalardan güvenli mesafeyle geçirilir. Tespit yapılmamış bir güzergâhta delgiye başlamıyoruz.
Çalışma sırasında yol trafiğe kapanır mı?
Sadece giriş ve çıkış çukurlarının bulunduğu noktalarda kısmi şerit kapatması yapılır. Boru dizisinin serileceği alan için geçici bir şerit gerekebilir; bu alan çekim tamamlanınca trafiğe açılır.
Önce yerinde görelim.
Kesin teklifi yerinde görerek veririz — görmeden verilen fiyat sahada mutlaka değişir.
Konu Yatay Yönlendirilebilir Sondaj (HDD)
Küçükçekmece / İstanbul