Ana Kollektör Hattı Yapımı
Ana kollektör; bir havzadaki tüm kanalizasyon şebekelerinin toplandığı, atıksuyu arıtma tesisine veya terfi merkezine taşıyan büyük çaplı ve derin ana hattır — genellikle DN800 ve üzeri çapta, 3–15 m derinlikte, çoğu zaman yeraltı suyu içinde inşa edilir.
Kollektörde iş, boru döşemek değil, çukuru ayakta tutmaktır. Derinlik arttıkça asıl mesele iksa, su düşürme ve akışın kesintisiz yönetimidir. Bu yüzden kollektör işini, kollektörün içine girmiş, temizlemiş ve görüntülemiş ekiplerle yapıyoruz.
01
Ne zaman gerekir?
- Havza büyüdü, mevcut kollektör kapasitesi doldu; yağışta bacalar taşıyor, düşük kotlu bölgeler su altında kalıyor.
- Yeni arıtma tesisi veya deşarj noktası devreye alınıyor; havza toplayıcı hat gerekiyor.
- Mevcut betonarme kollektörde H₂S korozyonu ilerlemiş; CCTV'de kemer ve taban aşınması, donatı görünmesi tespit edilmiş.
- Kollektör güzergâhı üzerinde yeni yol, metro, köprü veya kentsel dönüşüm projesi var; hattın deplase edilmesi gerekiyor.
- Yerleşim altından geçen bir hat açık kazıyla yenilenemiyor; kazısız (mikrotünel/pipe jacking) çözüm gerekiyor.
- Havza sınırları değişti; iki havzanın birleştirilmesi için bağlantı kollektörü gerekiyor.
- Kollektörün bir kesimi çöktü, kırıldı ya da bir bağlantı sızdırıyor; hattın geri kalanı sağlam. Hasarlı kesim nokta kazıyla açılıp onarılır ya da kazısız onarım uygulanır; ayrıntı su ve kanal hattı onarımı bölümünde.
02
Nasıl yapıyoruz?
- Zemin etüdü ve yöntem kararı. Sondaj verileri, yeraltı su seviyesi ve zemin sınıfı değerlendirilir. Buna göre açık kazı mı, mikrotünel mi, ikisinin karması mı seçilir. Yerleşim yoğunluğu, üstyapı ve trafik yükü de karara girer.
- Akış yönetimi planı. İşletmedeki bir kollektörde çalışılıyorsa önce debinin nasıl aktarılacağı planlanır: by-pass pompaj hattı, geçici deşarj noktası, yağış senaryosu için yedek kapasite. Bu plan onaylanmadan kazıya başlanmaz.
- İksa ve su düşürme. Derin kazıda palplanş, fore kazık, berlin duvarı veya kutu iksa sistemleri; gerektiğinde jet grout ile taban tıkacı. Su seviyesi wellpoint (yaklaşık 4–6 m'ye kadar) veya derin kuyu sistemiyle boru tabanının altına indirilir ve orada tutulur.
- Yatak ve boru döşeme. Büyük çaplı betonarme muflu boru (TS EN 1916), CTP boru (TS EN 14364) veya mikrotünelde itme borusu kullanılır. Boru vinçle indirilir, contalı birleşim yapılır, her boruda kot kontrol edilir. Yatak sınıfı ve gerekirse beton kuşak, statik hesaba göre uygulanır.
- Baca ve özel yapılar. Büyük çaplı hatlarda yerinde döküm muayene bacaları, düşü bacaları, birleşim (junction) odaları, dolusavak yapıları ve gerekirse mikrotünel itme/karşılama şaftlarının kalıcı yapıya dönüştürülmesi.
- Dolgu, üstyapı ve deney. Kontrollü dolgu ve tabaka sıkıştırma, üstyapı yenileme; ardından TS EN 1610 sızdırmazlık deneyi (büyük çaplarda genelde bağlantı bazlı deney) ve kabul öncesi CCTV kaydı. Girilebilir çaplarda kayıt, insanlı muayene ile birlikte yapılır.
03
Kullandığımız ekipman ve teknoloji
Ekipman listesi10
- Uzun bomlu ve standart paletli ekskavatör, kaya kırıcı
- Palplanş çakma ekipmanı, fore kazık ve derin iksa sistemleri, kutu iksa (derin tip)
- Wellpoint ve derin kuyu su düşürme sistemi, yüksek debili dalgıç pompa
- Büyük kapasiteli by-pass pompaj sistemi ve geçici hat (Ø200–Ø600)
- Boru serme vinci, boru taşıma ve indirme aparatları
- Mikrotünel/pipe jacking ekipmanı — itme ünitesi, kesici kafa, çamur sirkülasyon sistemi
- Kanal lazeri, total station, RTK GNSS, otomatik kot izleme
- Robotlu CCTV ve büyük çap kamera sistemi, insanlı muayene ekipmanı
- Kombine araç ve yüksek basınçlı yıkama (200 bar) — devreye alma öncesi
- Kapalı alan (confined space) çalışma seti: gaz dedektörü (H₂S, CH₄, CO, O₂), havalandırma fanı, üçayak ve emniyet kemeri
04
Uygulama aralığı / kapasite
| Parametre | Değer aralığı |
|---|---|
| Kollektör çapı | DN800 – DN3000 |
| Boru cinsi | Betonarme muflu (TS EN 1916), CTP (TS EN 14364), mikrotünel itme borusu |
| CTP rijitlik sınıfı | SN2500 · SN5000 · SN10000 N/m² |
| Kazı derinliği | 3 – 15 m (özel iksa ile daha derin) |
| Minimum eğim (DN800) | ≈ ‰ 0,7 |
| Minimum eğim (DN1200) | ≈ ‰ 0,4 |
| Doluluk oranı (tasarım) | h/D ≤ 0,80 |
| Maksimum akış hızı | 3,0 m/s (beton) · 4,0 m/s (CTP) |
| Baca aralığı | 50 – 100 m (çap ve idare şartnamesine göre) |
| Mikrotünel şaft arası mesafe | 60 – 300 m |
| By-pass pompaj kapasitesi | 50 – 2.000 L/s (proje debisine göre kurulur) |
05
Uyduğumuz standart ve mevzuat
Standart ve yönetmelik listesi11
- TS EN 1610
- — Atıksu hatlarının inşası ve deneyleri
- TS EN 1916 / TS EN 1917
- — Beton ve betonarme borular / muayene bacaları
- TS EN 14364
- — CTP (GRP) boru ve ek parçaları
- TS EN 1295-1
- — Gömülü boruların statik hesabı
- TS EN 12889
- — Atıksu hatlarında kazısız yapım yöntemleri (mikrotünel, pipe jacking)
- TS EN 13508-2
- — Durum kodlaması, kabul öncesi CCTV değerlendirmesi
- TS EN 124
- — Baca kapağı sınıfları
- TS EN 206 / TS 500
- — Beton ve betonarme yapılar (yerinde döküm bacalar, özel yapılar); H₂S ortamı için sülfat dayanımlı çimento seçimi
- Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ve idare deşarj yönetmelikleri
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği
- — derin kazı, iksa, kapalı alanda çalışma
- Karayolları ve ilgili kurumların geçiş izin esasları ve AYKOME/UKOME kararları
06
Kimler için?
- Su ve kanal idareleri — havza kollektörleri ve arıtma tesisi bağlantı hatları
- Büyükşehir ve ilçe belediyeleri
- Organize sanayi bölgeleri — ortak atıksu toplama ana hattı
- Ana yükleniciler — arıtma tesisi ve kentsel dönüşüm projelerinin altyapı paketi
- KGM ve ilgili kamu kurumları — güzergâh çakışması ve deplase işleri
- Büyük sanayi tesisleri — tesis içi ana toplayıcı hat
07
Fiyatı ne belirler?
- Kazı derinliği ve iksa sistemi. Kollektörde maliyetin büyük kısmı toprak altındadır. Palplanş mı, fore kazık mı, jet grout mu — bu karar bütçeyi belirler.
- Yeraltı su seviyesi ve zemin sınıfı. Su altında çalışılan her metre, kuru zemindeki metrenin katı maliyettedir; su düşürme hem ekipman hem süre hem enerji demektir.
- Boru cinsi, çapı ve sınıfı. DN1200 betonarme ile DN1200 SN10000 CTP arasında hem malzeme hem nakliye hem montaj farkı vardır.
- Yöntem: açık kazı mı, mikrotünel mi. Mikrotünel metre birim fiyatı yüksektir ama derin kazı, iksa, trafik ve üstyapı maliyetlerini ortadan kaldırır. Belirli derinlikten sonra ekonomik olan mikrotüneldir.
- By-pass pompaj kapasitesi ve süresi. İşletmedeki bir kollektörde çalışmak, boş güzergâhta çalışmakla aynı iş değildir; yağış senaryosu için yedek kapasite de bütçeye girer.
- Özel yapılar. Düşü bacası, birleşim odası, dolusavak, deşarj yapısı — her biri ayrı imalat kalemidir.
- Güzergâh üzerindeki geçişler. Yol, dere, demiryolu, mevcut altyapı çakışmaları; her geçiş ayrı izin ve ayrı yöntemdir.
- Trafik ve çalışma penceresi. Ana arterde gece çalışması, şerit kapatma, yönlendirme.
- Kazı fazlası malzemenin nakli ve bertarafı. Derin kazıda hacim büyüktür; döküm sahası mesafesi doğrudan maliyet kalemidir.
08
Sıkça sorulan sorular
Hangi derinlikten sonra mikrotünel açık kazıdan ekonomik hâle geliyor?
Tek bir eşik yok; belirleyici olan derinlik, zemin, üstyapı ve trafiktir. Pratikte kentsel bir arterde 6 m derinliği geçen hatlarda mikrotünel; iksa, su düşürme, trafik yönetimi ve üstyapı yenileme kalemleri toplandığında açık kazıyla yarışır hâle gelir.
Karşılaştırmayı sadece boru metresi üzerinden değil, toplam iş kalemi üzerinden yapmak gerekir.
İşletmedeki kollektörde çalışırken yağmur yağarsa ne oluyor?
By-pass sistemi kuru hava debisine göre değil, kabul edilen yağış senaryosuna göre boyutlanır ve yedek pompa bulundurulur. Ayrıca çalışma öncesi meteoroloji takibi, kazı içinde acil tahliye prosedürü ve gerekirse çalışmayı durdurup hattı doğal akışına geri verecek bir düzenleme planlanır.
H₂S korozyonu kollektörü nasıl bu kadar hızlı yiyor?
Atıksu septikleştiğinde hidrojen sülfür üretir; gaz hattın üst boşluğuna çıkar, boru cidarındaki nem filminde bakteriler tarafından sülfürik aside dönüştürülür. Asit betonu çözer. Bu yüzden korozyon tabanda değil, su seviyesinin üstünde, kemerde ve baca boyun bölgesinde görülür.
Yeni kollektörde çözüm: hidrolik tasarımla bekleme süresini kısaltmak, sülfat dayanımlı beton veya CTP seçmek, kritik bölümlerde iç kaplama uygulamak.
Kollektörün içine girilebiliyor mu, muayene nasıl yapılıyor?
DN1000 ve üzeri çaplarda insanlı muayene mümkündür ama kapalı alanda çalışma prosedürü zorunludur: gaz ölçümü (H₂S, metan, CO, oksijen), sürekli havalandırma, üçayak ve emniyet hattı, dışarıda gözcü, akış kesme/yönlendirme.
DN1000 altı ve riskli koşullarda robotlu CCTV tercih edilir — kimseyi gereksiz yere içeri sokmuyoruz.
Mevcut kollektörü yenilemeden ömrünü uzatmak mümkün mü?
Yapısal bütünlüğü duran hatlarda evet. Büyük çaplı CIPP kazısız rehabilitasyon ile hattın içine yerinde kürlenen bir astar geçirilebilir; kesit bir miktar daralır ama pürüzlülük azaldığı için kapasite genelde korunur veya artar. Kararı, CCTV raporundaki kesit kaybı ve deformasyon oranı belirler.
Kollektör güzergâhında kamulaştırma gerekiyor mu?
Güzergâh kamu alanı dışına çıkıyorsa evet; irtifak hakkı veya kamulaştırma süreci projeyi süre olarak en çok etkileyen kalemdir. Bu yüzden güzergâh alternatiflerini teknik uygunluk kadar mülkiyet durumuna göre de değerlendiriyoruz.
Önce yerinde görelim.
Kesin teklifi yerinde görerek veririz — görmeden verilen fiyat sahada mutlaka değişir.
Konu Ana Kollektör Hattı Yapımı
Küçükçekmece / İstanbul