Hat yapımı ve yenileme7 dk okuma
Kanalizasyon hattı nasıl döşenir? Kazıdan kabule 8 adım
Kanalizasyon hattı sekiz adımda döşenir: hat ve baca yerleri kotlarıyla araziye aplike edilir, hendek kazılır, 1,5 m'yi geçen kazıda şev verilir ya da iksa kurulur ve yeraltı suyu boru tabanının altına indirilir, yatak hazırlanır, borular projedeki eğimde döşenir, baca ve parsel bağlantıları yapılır, dolgu tabakalar hâlinde sıkıştırılır, en sonda sızdırmazlık deneyi ve kabul öncesi kamera kaydı alınır.
01
Döşemeden önce ne hazır olmalı?
Kanalizasyon hattı yapımı ya da döşemesi; atıksuyu parsellerden toplayıp cazibeyle ana kollektöre taşıyacak boru hattının, muayene bacalarıyla birlikte projedeki kot ve eğimde yere yerleştirilmesi ve sızdırmazlığının kanıtlanmasıdır. Kazıya başlamadan önce dört şey hazır olmalıdır:
- Uygulama projesi ve kotlar. Her bacanın kapak ve taban kotu, her hat parçasının çapı, eğimi ve boru cinsi projede yazılı olmalıdır. Eğimin neye göre seçildiğini kanalizasyon borusu eğimi yazısında anlattık.
- Kazı izni ve trafik düzeni. Belediye yolunda kazı, kazı ruhsatıyla yapılır; büyükşehirlerde altyapı kazılarının tarihlerini Altyapı Koordinasyon Merkezi (AYKOME) belirler. Trafik işaretlemesi ve yaya güzergâhı kazıdan önce kurulur.
- Mevcut altyapının tespiti. Doğal gaz, elektrik, telekom ve su hatları dedektör ve yer radarıyla işaretlenir, gerekirse deneme çukuru açılır; ayrıntı: hat güzergâh ve derinlik tespiti. İşaretli hatların yakınında el kazısı yapılır.
- Malzeme kabulü. Boruların çapı, sınıfı (ör. SN8) ve standardı borunun üstündeki yazıdan; contalar ve baca elemanları teslimde kontrol edilir. Hasarlı boru hatta girmez.
Bu yazı süreci kontrol mühendisi ya da site yöneticisi gözüyle özetler. İşin kapsamı ve uygulama aralığı kanalizasyon şebeke hattı yapımı sayfamızda.
02
Kazıdan kabule 8 adım
- Aplikasyon ve kot kazıkları. Hat ekseni, baca merkezleri ve kazı sınırı araziye taşınır; kot kazıklarına kazı derinliği yazılır. Harita işinin ayrıntısı: harita, aplikasyon ve as-built.
- Hendek kazısı. Kazı, döşemeyle aynı sırada, hattın aşağı ucundan (mansap) başlayarak ilerler. Hendeğin genişliği boru çapına, derinliğe, iksa tipine ve yan dolgunun sıkıştırılabilmesi için gereken çalışma payına göre projede belirlenir: kazı, hafriyat ve dolgu.
- İksa ve su düşürme. 1,5 m'yi geçen kazıda şev verilir ya da iksa kurulur; şehir içinde şev payı çoğu zaman olmadığı için kutu iksa ya da palplanş kullanılır: iksa sistemleri. Yeraltı suyu varsa su seviyesi wellpoint ya da derin kuyuyla boru tabanının altına indirilir; suya boru döşenmez.
- Yatak. Hendek tabanındaki taş, kök ve yumuşak cepler temizlenir; projede istenen granüler yatak serilir, sıkıştırılır ve boru lazeriyle kotuna getirilir. Muf yerlerinde yatakta küçük bir yuva açılır; boru mufun üstünde değil, gövdesi boyunca oturur.
- Boru döşeme ve birleştirme. Borular mansaptan membaya doğru, mufu akışın geldiği yöne bakacak şekilde döşenir. Conta ve muf temizlenir, kayganlaştırıcı sürülür, boru eksenden kaçırılmadan yerine itilir; her boruda kot boru lazeriyle kontrol edilir.
- Baca ve branşman. Muayene bacaları prefabrik ya da yerinde döküm yapılır, tabanına akışı yönlendiren kanalet (benching) şekillendirilir. Parsel bağlantıları ana borunun üst çeyreğinden, karotla açılan delikten, contalı sele parçasıyla ve akış yönüne açılı bağlanır: muayene bacası ve branşman.
- Dolgu ve sıkıştırma. Yan dolgu ince tabakalar hâlinde, iki yandan dengeli sıkıştırılır; boru üstündeki koruma dolgusu tamamlanmadan ağır sıkıştırma yapılmaz. Tabaka kalınlığını ve istenen sıkılığı proje ve idare şartnamesi verir; yol altında sıkılık Proctor esaslı deneylerle kanıtlanır.
- Deney, kamera ve kayıt. Hat bacadan bacaya TS EN 1610'a göre hava ya da su ile sızdırmazlık deneyinden geçirilir ve kabul öncesi kamerayla görüntülenir; ölçülen kotlarla as-built hazırlanır. Deneyin nasıl yapıldığı: kanalizasyon hattında sızdırmazlık testi.
03
Yatak ve dolgu: hangi katman ne işe yarar?
Gömülü bir boru, çevresindeki dolguyla birlikte çalışır. Esnek borular (koruge, PVC) yükü yan dolguyla birlikte taşır; yan dolgu gevşekse boru ovalleşir, ek yerleri açılır.
| Katman | Görevi | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Yatak | Boruyu boyunca düzgün taşır; kot buradan tutturulur | Taş ve yumuşak cep kalmaz; muf yerinde yuva açılır |
| Yan dolgu | Boruyu iki yandan sarar; esnek boruda yükü birlikte taşır | İnce tabakalar, iki yandan dengeli sıkıştırma; boru yerinden oynamaz |
| Koruma dolgusu | Boruyu iri malzemeden ve sıkıştırma darbesinden korur | Tamamlanmadan ağır sıkıştırma yapılmaz; taşlı malzeme kullanılmaz |
| Ana dolgu | Hendeği yol yapısının altına kadar doldurur | Yol altında şartnamenin istediği sıkılık deneyle kanıtlanır |
| Üstyapı | Asfalt, parke ya da beton yüzey | Dolgunun sıkılık deneyinden sonra yenilenir |
Katmanların kalınlığı ve malzeme sınıfı projede ve idare şartnamesinde yazılır; kayalık zeminde yatak normal zemine göre daha kalın serilir.
04
Sahada en sık yapılan 6 döşeme hatası
- Suyun içine boru döşemek. Su düşürülmeden serilen yatak sıkışmaz; boru sonradan oturur, sarkma ve ters eğim oluşur.
- Kotu ara ara kontrol etmek. Kot her boruda değil birkaç boruda bir ölçülürse küçük sapmalar birikir; sonuç bacalar arasında çukurlaşmadır.
- Kirli conta ve muf. Mufun içine kaçan toprak ya da kum contanın oturmasını engeller; sızdırmazlık deneyi bu yüzden geçmez.
- Branşmanı kırıcıyla delmek. Darbeyle açılan delik boruyu çatlatır, conta oturmaz, branşman ucu hattın içine taşar; doğru yöntem elmas karottur.
- Dolguyu tek yandan ya da kalın tabakayla sıkıştırmak. Boru yana kaçar ya da ovalleşir; koruma dolgusu tamamlanmadan çalıştırılan ağır silindir boruyu ezer.
- Hat içinde harç ve dolgu bırakmak. Baca bağlantılarından taşan harç ve hatta kaçan dolgu kesiti daraltır; bunlar ancak kabul öncesi kanal görüntüleme kaydında görülür.
05
Kabulde nelere bakılır?
Kabul, hattın su kaçırmadığını ve doğru aktığını ayrı ayrı kanıtlamaktır. Teslim dosyasında şunlar bulunur:
- Sızdırmazlık deneyi tutanağı. TS EN 1610'a göre hava ya da su ile, kesim kesim; yöntem, deney basıncı, süre ve sonuç yazılı.
- Kabul öncesi kamera kaydı. TS EN 13508-2'ye göre kodlanmış rapor ve ham video; sarkma, ters eğim, içeri taşan branşman ve harç kalıntısı burada görülür. Kodların okunuşu: kanal görüntüleme raporu nasıl okunur?
- Baca kotları ve as-built. Gerçekleşen kapak ve taban kotları, koordinatlar ve boykesit.
- Sıkılık deney sonuçları. Yol altındaki dolgu için.
Sızdırmazlık deneyini geçen bir hat yine de tıkanabilir: deney suyun kaçmadığını gösterir, akışı göstermez. Bu yüzden iki kayıt birlikte istenir.
06
Kaynaklar
- TS EN 1610 — kanalizasyon hatlarının döşenmesi ve deneyi (Türk Standardları Enstitüsü)
- TS EN 13508-2 — kanalizasyon muayenesinde görsel kodlama sistemi (Türk Standardları Enstitüsü)
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği — Resmî Gazete, 5 Ekim 2013, sayı 28786
- Büyükşehir Belediyeleri Koordinasyon Merkezleri Yönetmeliği — altyapı kazısında kazı ruhsatı ve kazı tarihleri
07
Sıkça sorulan sorular
Kanalizasyon borusu yeraltı suyunun içine döşenebilir mi?
Hayır. Su içinde serilen yatak sıkıştırılamaz, kot tutturulamaz ve contaya çamur kaçar; boru sonradan oturur. Yeraltı suyu varsa su seviyesi wellpoint ya da derin kuyuyla boru tabanının altına indirilir ve döşeme boyunca orada tutulur. Çekilen suyun deşarjı için ayrıca izin gerekebilir.
Kanalizasyon kazısının genişliği neye göre belirlenir?
Boru çapına, kazı derinliğine, iksa tipine ve yan dolgunun iki yandan sıkıştırılabilmesi için gereken çalışma payına göre. Dar açılan hendekte dolgu sıkışmaz; gereğinden geniş açılan hendek ise hafriyatı, iksayı ve yüzey yenilemesini büyütür. Değer projede ve idare şartnamesinde yazılır.
Kanalizasyon hattının kabulünde hangi belgeler istenir?
Genelde dört belge: TS EN 1610 sızdırmazlık deneyi tutanağı, TS EN 13508-2'ye göre kodlanmış kabul öncesi kamera raporu ve videosu, gerçek kotlarla as-built ve yol altındaki dolgunun sıkılık deney sonuçları. Listenin bağlayıcı hâlini idare şartnamesi verir.
Döşeme bitince yol kaplaması ne zaman yenilenir?
Dolgu tamamlanıp sıkılık deneyleri şartnamenin istediği değeri verdikten sonra. Erken serilen asfalt, altındaki dolgu oturdukça çöker ve yeniden kazılır. Yenilemenin iş programındaki yeri keşiften sonra yazılı verilir; asfalt işinin ayrıntısı BSK asfalt kaplama sayfamızda.
Kanalizasyon borusu döşenirken mufu hangi yöne bakar?
Akışın geldiği yöne, yani membaya. Döşeme mansaptan (hattın aşağı ucundan) başlar; her yeni borunun düz ucu bir öncekinin mufuna girer. Böylece akış ek yerine çarpmadan geçer.
Başka sorunuz mu var? Tüm sıkça sorulan sorular