Kaçak Su Tespiti ve Su Kaybı (NRW) Azaltma
Kaçak su tespiti, içme suyu şebekesinde kaybolan suyun önce izole ölçüm bölgesi (DMA) ve gece minimum debi analiziyle bölgeye daraltılması, sonra akustik ve gaz izleme yöntemleriyle kazı yapılmadan metre hassasiyetinde noktalanmasıdır.
Kaçak aramak, dinlemekle değil ölçmekle başlar. Önce hangi bölgede ne kadar su kaybolduğunu bilmeden sahada dinleme yapmak, gecelerce yürüyüp az bulmak demektir.
01
Ne zaman kaçak tespiti gerekir?
- Şebekeye verilen su ile faturalanan su arasındaki fark büyükse — gelir getirmeyen su (NRW) oranı yüksek ve nedeni bilinmiyor
- Yüzeyde su çıkışı yok ama basınç düşüyorsa — kaçak, geçirgen zeminde veya kanalizasyon hattına akıyor olabilir; yüzeye hiç çıkmaz
- Fabrika, otel, hastane veya sitede su faturası açıklanamaz biçimde arttıysa — tesis içi hatlarda görünmeyen kaçak
- Sürekli çalışan terfi pompası ya da devamlı besleyen depo varsa
- Su kayıplarına ilişkin yasal raporlama ve hedef takibi yapılması gerekiyorsa — su idareleri için mevzuat yükümlülüğü
- Yeni bir bölgede DMA kurulacak veya mevcut DMA'lar doğrulanacaksa
02
Kaçak tespitini nasıl yapıyoruz?
- Su dengesi kurulur. IWA su dengesi tablosuna göre sisteme giren su; faturalanan izinli tüketim, faturalanmayan izinli tüketim, görünür (idari) kayıp ve gerçek (fiziksel) kayıp bileşenlerine ayrılır. Aranacak olan gerçek kayıptır. Bu adım atlanırsa sayaç hatasından kaynaklanan kayıp, sahada boşuna aranır.
- DMA kurulur veya doğrulanır. Bölge hidrolik olarak izole edilir, tek girişten beslenecek şekilde vanalar kapatılır; girişe debimetre, kritik noktalara basınç kaydedici konur. Sınır vanalarının gerçekten kapalı olduğu izolasyon testiyle doğrulanır.
- Gece minimum debi (MNF) ölçülür. 02:00–04:00 aralığındaki en düşük debi kaydedilir. Bu debiden yasal gece tüketimi (abone başına yaklaşık 1,5–2 l/saat mertebesinde) düşülür; kalan miktar bölgedeki kaçağın göstergesidir.
- Bölge daraltılır. Yüksek MNF veren DMA'da adım testi (step test) uygulanır: gece boyunca vanalar sırayla kapatılıp debideki düşüşler izlenir, kaçak alt bölgeye indirilir. Alternatif olarak gürültü kaydediciler (noise logger) bölgeye serilir.
- Nokta tespiti yapılır. Akustik korelatör, yer mikrofonu (geofon) ve gerektiğinde gaz izleme ile kaçak noktası işaretlenir. Nokta, zemin üstünde boya ve koordinatla işaretlenir.
- Onarım ve doğrulama. Kaçak onarılır; DMA debisi ve MNF tekrar ölçülerek kazanç sayısal olarak gösterilir. Bölgenin basınç profili değerlendirilir, gerekiyorsa basınç yönetimi önerilir.
03
NRW (gelir getirmeyen su) nedir?
Gelir getirmeyen su, sisteme verilen ancak faturalandırılamayan sudur.
Tek bir sebebi yoktur; dört farklı kaynağı vardır ve her birinin çözümü farklıdır.
| Bileşen | Ne demek | Çözümü |
|---|---|---|
| Faturalanmayan izinli tüketim | Yangın söndürme, hat yıkama, park sulama, bedelsiz kullanım | Ölçüm ve kayıt disiplini |
| Görünür (idari) kayıp — sayaç hatası | Yaşlanan, yanlış boyutlandırılmış veya duran sayaçlar | Sayaç yenileme, doğru boyutlandırma |
| Görünür (idari) kayıp — kaçak kullanım | Yasa dışı bağlantı, sayaç müdahalesi | Denetim, abone tarama |
| Gerçek (fiziksel) kayıp | Şebeke, branşman ve depodaki fiziksel su kaçağı | Aktif kaçak kontrolü, basınç yönetimi, hat yenileme |
Performans, yalnız "yüzde kaç kayıp" ile değil, altyapı kaçak indeksi (ILI) ve bağlantı başına günlük kayıp gibi göstergelerle değerlendirilir; yüzde ifadesi tüketim düştüğünde yanıltıcı olur.
04
Kullandığımız yöntem ve ekipman
Ekipman listesi8
| Yöntem | Ekipman | Nerede güçlü | Sınırı |
|---|---|---|---|
| DMA + debi/basınç izleme | Elektromanyetik/ultrasonik debimetre, basınç kaydedici, DMA sayacı | Kayıp miktarını sayısallaştırır, önceliklendirir | Şebekenin izole edilebilmesi gerekir |
| Gece minimum debi (MNF) | Veri kaydedici + analiz | Kaçağın hangi bölgede olduğunu gösterir | Gece tüketimi yüksek bölgelerde (sanayi) yorum güçleşir |
| Adım testi (step test) | Vana manevrası + debi izleme | Bölgeyi sokak ölçeğine indirir | Gece kesintisi gerektirir, aboneyi etkiler |
| Gürültü kaydedici (noise logger) | Vana/hidrant üstü manyetik loggerlar | Geniş alanda hızlı ön tarama | Plastik boruda ve trafik gürültüsünde zayıflar |
| Akustik korelatör | İki sensör + ses hızı hesabı | Metre hassasiyetinde nokta verir | Boru malzemesi ve çapı bilinmezse hata payı büyür |
| Yer mikrofonu (geofon) | Zemin dinleme | Son 1–2 metrelik doğrulama | Gürültülü ortamda ve derin hatta zorlanır |
| Gaz izleme | %5 hidrojen + %95 azot karışımı, hidrojen dedektörü | Plastik boru, düşük basınç, akustiğin çalışmadığı yer | Hattın izole edilip boşaltılması gerekir |
| Hat içi tespit / termal kamera / GPR | Boru içi sensör, termal kamera, yer radarı | Büyük çaplı isale hattı, özel durumlar | Maliyet ve hazırlık yükü yüksektir |
Akustik yöntemin fiziksel sınırı: Sesin borudaki yayılma hızı malzemeye bağlıdır — font ve çelikte yaklaşık 1.200–1.400 m/s, asbestli çimentoda 1.000–1.200 m/s, PVC'de 400–600 m/s, PE'de 300–500 m/s.
Plastik boru sesi hem yavaş iletir hem hızla söndürür; büyük çapta ve düşük basınçta (yaklaşık 1,5 bar altı) akustik yöntemin güvenilirliği belirgin biçimde düşer. Bu tür şebekelerde hidrofonla temaslı ölçüme veya gaz izlemeye geçilir. Bunu peşinen söyleriz — "dinleyip bulamadık" faturası kesmeyiz.
05
Basınç yönetimi neden kaçak tespitinin parçası?
Kaçak debisi basınçla doğrusal değil üstel biçimde artar.
İlişkinin üssü boru malzemesine ve kaçak tipine göre değişir: metal borularda yaklaşık 0,5, plastik borularda 1,5'e, bazı çatlak tiplerinde 2,5'e kadar çıkabilir. Yani plastik ağırlıklı bir şebekede basıncı %20 düşürmek, kaçak debisini bundan daha fazla (üs 1,5 ise yaklaşık %28) düşürür.
Basınç yönetiminin ikinci etkisi daha kalıcıdır: basınç düştüğünde yeni patlak oluşma sıklığı da azalır. Uygulama; basınç düşürücü vana (PRV) kurulumu, gece basınç modülasyonu ve bölgesel basınç kademelendirmesi ile yapılır.
Sınırı: en yüksek kottaki abonenin minimum servis basıncı korunmalıdır — bu nedenle basınç ayarı, kritik nokta ölçümüyle birlikte yapılır.
06
Uygulama aralığı ve kapasite
Tabloyu göster6 satır
| Parametre | Aralık |
|---|---|
| DMA büyüklüğü | 500 – 3.000 abone (tercihen tek girişli) |
| MNF ölçüm penceresi | 02:00 – 04:00 |
| Gece tüketimi kabulü | ~1,5 – 2 l/abone/saat (bölgeye göre kalibre edilir) |
| Korelatörle nokta tespiti | Sensörler arası 100 – 400 m (malzemeye göre) |
| Nokta tespit hassasiyeti | Metal hatta ±0,5 – 1 m; plastik hatta ±1 – 3 m |
| Akustik çalışma saatleri | 00:00 – 05:00 (gürültü nedeniyle) |
07
Uyduğumuz standart ve mevzuat
Standart ve yönetmelik listesi7
- İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği ve Teknik Usuller Tebliği — su idarelerine kademeli kayıp azaltma hedefi, su dengesi hazırlama, DMA kurma ve raporlama yükümlülüğü getirir
- IWA su dengesi metodolojisi ve ILI (altyapı kaçak indeksi) göstergesi
- İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik
- — onarım sonrası dezenfeksiyon ve numune alma
- TS EN 805
- — su temin sistemleri: gereklilikler ve deneyler
- TS EN 14154
- — su sayaçları; TS EN 1074 — şebeke vanaları
- TS EN 12201 (PE) ve TS EN 1452 (PVC) — boru malzemesi standartları (ses hızı ve onarım yöntemi seçiminde belirleyici)
- 6331 sayılı İSG Kanunu, kazı güvenliği ve trafik tedbirleri
08
Kimler için?
- Su ve kanal idareleri, belediye su işleri müdürlükleri — yasal kayıp hedefi ve NRW programı
- OSB bölge müdürlükleri — ortak şebekede kayıp ve maliyet kontrolü
- Fabrikalar ve endüstriyel tesisler — proses ve kullanma suyu hatlarında kayıp
- Otel, tatil köyü, hastane, üniversite kampüsü, havalimanı — geniş parsel içi şebekesi olan tesisler
- Site, rezidans ve toplu yapı yönetimleri — ortak sayaç ile daire toplamı arasındaki fark
- Yatırım ve finansman kuruluşları — proje öncesi kayıp durumunun bağımsız tespiti
09
Kaçak tespiti fiyatını ne belirler?
- Şebeke uzunluğu ve abone sayısı — taranacak alanın büyüklüğü
- Boru malzemesi dağılımı — plastik ağırlıklı şebekede yöntem değişir, süre uzar
- Şebeke basıncı — düşük basınç akustik verimi düşürür
- DMA var mı, kurulacak mı — vana, sayaç ve logger montajı ayrı bir yatırım kalemidir
- Mevcut veri kalitesi — güncel şebeke haritası/CBS varsa süre kısalır, yoksa önce güzergâh tespiti gerekir
- Çalışma penceresi — akustik çalışma gece yapılır; adım testi abone kesintisi ister
- Gaz izleme gereksinimi — izolasyon, tahliye ve gaz maliyeti
- Kapsam — sadece tespit mi, onarım ve doğrulama ölçümü dahil mi, basınç yönetimi kurulacak mı
- Raporlama düzeyi — nokta işaretlemesi mi, yoksa su dengesi + ILI + yenileme önceliklendirmesi içeren program raporu mu
10
Sıkça sorulan sorular
Kaçak tespiti için kazı yapılıyor mu?
Tespit aşamasında hayır. DMA ölçümü, gece dinlemesi, korelasyon ve gaz izlemenin hiçbiri kazı gerektirmez. Kazı yalnızca tespit edilen noktanın onarımı için, işaretlenen tek noktada yapılır — sokak boyunca deneme çukuru açmak bu yöntemin tam tersidir.
Kaç metre hassasiyetle bulabiliyorsunuz?
Metal borularda ±0,5–1 m, plastik borularda ±1–3 m. Hassasiyeti belirleyen üç şey vardır: boru malzemesi, boru çapı ve şebeke basıncı. Bunlar bilinmeden verilen "1 metre hassasiyet" sözü teknik olarak karşılığı olmayan bir sözdür.
Gece minimum debi neden kritik?
Çünkü gece tüketim durur, kaçak durmaz. Gece 02:00–04:00 arasında ölçülen debinin büyük bölümü kaçaktır. Bir DMA'daki kaçak miktarını, hiç sahaya çıkmadan bu ölçümle sayısallaştırabiliriz — ve hangi bölgeye önce gidileceğine buna bakarak karar veririz.
Su faturam arttı ama şebekede kaçak bulunamadı, ne oldu?
İhtimaller: tesis içi (abone sonrası) kaçak, sürekli akan bir rezervuar veya vana, sayaç hatası ya da faturalandırma kaynaklı bir sorun. Su dengesi tablosunu kurmamızın nedeni tam olarak budur — kaybın hangi bileşende olduğunu bilmeden sahada aranan kaçak bulunamaz.
Gaz izleme yöntemi güvenli mi, suya bir şey karışıyor mu?
Kullanılan karışım %5 hidrojen + %95 azottur; bu oran yanıcılık sınırının altındadır ve zehirli değildir. Uygulama, izole edilip boşaltılmış hat üzerinde yapılır; işlem sonrası hat yıkanır ve dezenfeksiyonu yapılarak devreye alınır.
Bulduğunuz kaçağı onarıyor musunuz?
Evet. Tespit, onarım ve onarım sonrası doğrulama ölçümünü aynı ekip yürütür; noktasal onarımın yetmediği, sık patlayan hatlarda hat yenileme ya da kazısız yöntemle değiştirme seçeneklerini metrajıyla birlikte sunarız.
Basıncı düşürürsek üst kattaki abone susuz kalmaz mı?
Basınç ayarı, bölgedeki en yüksek kotlu kritik noktanın minimum servis basıncı ölçülerek yapılır. Modülasyon genellikle gece saatlerinde uygulanır; gündüz tüketim basıncı korunur. Kritik nokta ölçülmeden yapılan basınç düşürme yanlış uygulamadır.
Önce yerinde görelim.
Kesin teklifi yerinde görerek veririz — görmeden verilen fiyat sahada mutlaka değişir.
Konu Kaçak Su Tespiti ve Su Kaybı (NRW) Azaltma
Küçükçekmece / İstanbul