Altyapı Bilgi Sistemi (CBS / GIS)
Altyapı bilgi sistemi; su, atıksu ve yağmur suyu şebekesinin baca–hat topolojisiyle coğrafi veritabanına aktarılıp arıza, bakım, CCTV ve yatırım kayıtlarının aynı harita üzerinde sorgulanabilir ve önceliklendirilebilir hale getirilmesidir.
Bir şebekede en pahalı şey bilinmeyen borudur. Envanter, o borunun fiyatını düşürür.
01
Ne zaman gerekir?
- Şebeke bilgisi kâğıt paftada, kişilerin hafızasında veya klasörlerde dağınıksa. Emekli olan bir şef ile birlikte envanterin yarısı gider.
- Yenileme bütçesi var ama önceliklendirme kriteri yok. Hangi 3 km yenilenecek sorusu, veri olmadan siyasi bir soruya dönüşür.
- Arıza kayıtları ile hat bilgisi ayrı sistemlerde. Aynı bacada yılda dört kez tıkanma olduğunu kimse fark edemez.
- CCTV yapıldı, raporlar PDF olarak duruyor. TS EN 13508-2 kodları veritabanına bağlanmadan hasar haritası çıkarılamaz.
- Kurumlar arası veri paylaşımı isteniyor. 49 sayılı CBS Kararnamesi ve Ulusal Coğrafi Veri Sorumluluk Matrisi çerçevesinde standart formatta veri üretme yükümlülüğü.
- Yeni yapım işleri as-built üretiyor ama hiçbir yere işlenmiyor. Her iş bittiğinde envanter biraz daha eskiyor.
02
Nasıl yapıyoruz?
- Veri envanteri ve kaynak analizi. Elde ne var: kâğıt pafta, DWG, Excel listesi, eski CBS katmanı, arıza kayıt defteri, CCTV arşivi, abone bilgisi. Her kaynağın koordinat sistemi, güncelliği ve güvenilirliği ayrı ayrı işaretlenir.
- Veri modelini kuruyoruz. Nokta (baca, vana, ızgara, pompa), çizgi (hat), alan (havza, basınç bölgesi/DMA) nesneleri; akış yönü ve üst/alt baca ilişkisiyle topoloji. Bu adım atlanırsa elinizde harita olur, sistem olmaz.
- Veriyi üretiyoruz. Mevcut paftalardan sayısallaştırma; eksik ve şüpheli kesimlerde saha ölçümü (baca kotu, çap, malzeme); kapalı hatlarda kamera ve sonda ile doğrulama. Tüm veri TUREF/ITRF96, 3° TM'ye taşınır.
- İşletme verisini bağlıyoruz. Arıza ve tıkanma kayıtları, temizleme/yıkama geçmişi, CCTV bulguları ve kodları, abone bağlantıları, yatırım geçmişi — hepsi baca ve hat nesnesine ilişkilendirilir.
- Analiz ve önceliklendirme kuruyoruz. Yaş, malzeme, çap, derinlik, CCTV hasar skoru, arıza sıklığı, kritiklik (hastane/ana arter/su kaynağı) parametreleriyle risk skoru; yenileme sıraları ve bütçe senaryoları.
- Yayına ve kullanıma alıyoruz. Masaüstü CBS, web haritası ve saha ekibi için mobil erişim; yetkilendirme; OGC servisleriyle (WMS/WFS) kurum içi paylaşım; veri güncelleme prosedürü ve sorumlu tanımı.
03
Kullandığımız ekipman ve teknoloji
Ekipman listesi7
- Coğrafi veritabanı — PostgreSQL + PostGIS; kurum standardına göre File Geodatabase / Enterprise Geodatabase
- Masaüstü CBS — QGIS ve ArcGIS Pro; kurumsal yapılarda mevcut Netcad/MapInfo ortamlarıyla veri alışverişi
- Harita servisi ve web yayını — OGC uyumlu servis sunucusu (WMS/WFS/WMTS), web harita arayüzü
- Saha veri toplama — GNSS destekli mobil form uygulaması, çevrimdışı çalışma ve senkronizasyon
- Veri dönüşüm ve doğrulama araçları — topoloji kontrolü, öznitelik doğrulama kuralları, koordinat dönüşümü
- Model entegrasyonu — CBS verisinden hidrolik model üretimi (EPANET/SWMM tabanlı yazılımlara aktarım)
- CCTV entegrasyonu — TS EN 13508-2 kodlarının hat nesnesine metre bazında bağlanması, video ve fotoğrafın bağlantılandırılması
04
Veri modeli: minimum öznitelik seti
| Katman | Zorunlu öznitelikler | Önerilen ek |
|---|---|---|
| Baca | ID, X, Y, kapak kotu, taban kotu, derinlik, tip, çap, kapak sınıfı, durum | Son temizlik tarihi, arıza sayısı, foto |
| Hat | ID, üst baca, alt baca, uzunluk, DN, malzeme, sınıf (SN/PN), eğim, akış yönü, döşeme yılı, döşeme yöntemi | CCTV skoru, son görüntüleme tarihi, kalan ömür tahmini |
| Vana / armatür | ID, tip, DN, X, Y, kot, açık/kapalı, bağlı bölge | Son manevra tarihi |
| Basınç bölgesi (DMA) | ID, ad, giriş noktası, abone sayısı, giriş debisi | Kayıp-kaçak oranı |
| Havza | ID, alan, geçirimsizlik katsayısı, deşarj noktası | Tekerrür periyodu kabulü |
| Olay (arıza/tıkanma) | Tarih, tip, konum (baca/hat ID), müdahale, süre | Maliyet, tekrar sayısı |
05
Kapasite ve teslim
Tabloyu göster2 satır
| Konu | Aralık |
|---|---|
| Sistem büyüklüğü | 500 – 50.000+ baca |
| Teslim formatları | PostGIS dump, GeoPackage, SHP, File GDB, DWG, OGC servisleri |
06
Uyduğumuz standart ve mevzuat
Standart ve yönetmelik listesi9
- 49 sayılı Coğrafi Bilgi Sistemleri Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
- — ulusal CBS çerçevesi, veri üretim ve paylaşım esasları
- TUCBS (Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi) veri temaları ve Ulusal Coğrafi Veri Sorumluluk Matrisi — hangi verinin hangi kurumun sorumluluğunda üretileceği; "Kamu Hizmetleri ve Altyapı" temasıyla uyum
- Ulusal Coğrafi Bilgi Platformu (ATLAS) üzerinden paylaşıma uygun üretim
- INSPIRE veri teması yaklaşımı — TUCBS'nin dayandığı Avrupa çerçevesi (utility and governmental services teması)
- ISO 19100 serisi
- — coğrafi bilgi standartları; ISO 19115 metaveri
- OGC servis standartları — WMS, WFS, WMTS; veri değişim formatları GML, GeoJSON, GeoPackage
- TS EN 13508-2
- — CCTV durum kodlarının veri modeline işlenmesi
- BÖHHBÜY ve TUREF/ITRF96 (2005.0), 3° TM — konum altlığı
- KVKK
- — abone ve adres verisi işlenirken kişisel veri ayrımı ve yetkilendirme
07
Kimler için?
- Su ve kanalizasyon idareleri — şebeke envanteri, kayıp-kaçak yönetimi, yenileme önceliklendirmesi
- Belediyeler — yağmur suyu envanteri, taşkın noktası takibi, AYKOME kazı koordinasyonu
- OSB müdürlükleri — parsel bazlı altyapı ve deşarj takibi
- Fabrika ve kampüs yönetimleri — tesis içi şebeke envanteri, bakım planlaması
- Site, AVM, hastane, otel — teknik altyapının haritalanması ve devir teslim
- Ana yükleniciler — büyük projelerde imalat takibi ve as-built veri yönetimi
08
Fiyatı ne belirler?
- Baca ve hat sayısı — iş yükünün ana ölçüsü metre değil, nesne sayısıdır.
- Mevcut verinin durumu — sayısal ve güncel mi, kâğıt pafta mı, hiç yok mu.
- Saha doğrulama oranı — %100 saha ölçümü mü, örnekleme mi, sadece masabaşı mı.
- Öznitelik derinliği — sadece geometri mi, malzeme-kot-yaş-durum bilgisi de mi.
- Entegrasyon sayısı — arıza kayıt sistemi, abone sistemi, CCTV arşivi, SCADA, e-belediye; her arayüz ayrı iştir.
- Kullanıcı sayısı ve arayüz ihtiyacı — sadece masaüstü mü, web ve mobil saha uygulaması da mı.
- İdarenin veri modeli şablonu — kurumun kendi şeması varsa ona uyum, yoksa model tasarımı.
- Sürdürme kapsamı — teslimle biten proje mi, yıllık güncelleme ve destek sözleşmesi mi.
09
Sıkça sorulan sorular
CBS kurmak için önce tüm şebekeyi ölçmek şart mı?
Hayır, ve tam tersini öneririz. Baştan tam envanter hedeflemek çoğu idarede projeyi yıllarca bitmez hale getirir. Doğru yol, önce en çok arıza alan bölgeyi pilot seçmek, veri modelini orada oturtmak ve sistemi çalışır halde teslim etmektir. Kalan bölgeler etaplarla eklenir; her yeni yapım işinin as-built'i de sisteme akar.
Elimizdeki DWG paftaları kullanılabilir mi?
Kısmen. DWG'de çizgi vardır, ilişki yoktur — hangi hattın hangi bacaya bağlandığı, akışın hangi yöne olduğu bilgisi çizimde yer almaz. Sayısallaştırma sırasında topoloji kurulur ve tutarsızlıklar (kopuk hat, ters akış, çakışan baca) tek tek düzeltilir.
Tipik olarak eski paftaların önemli bir bölümü bu kontrolde hata verir; bu, paftaların kötü olduğu anlamına gelmez, çizim ile veritabanının farklı şeyler olduğu anlamına gelir.
CCTV raporlarımızı sisteme bağlamanın somut faydası ne?
Şu soruyu cevaplayabilmek: "Elimdeki 40 milyonluk yenileme bütçesiyle hangi hatları yenilersem en çok arızayı önlerim?" TS EN 13508-2 kodları hat bazında skora dönüştüğünde, envanter bir haritadan öncelik listesine dönüşür. Bu liste, ihale gerekçesi olarak da savunulabilir bir belgedir.
Veriyi biz mi güncelleyeceğiz, siz mi?
İkisi de mümkün, ama kalıcı olan birincisidir. Sistemi, idarenin kendi ekibinin güncelleyebileceği şekilde kurar, veri giriş formlarını ve doğrulama kurallarını hazırlar, eğitim veririz. Güncelleme yükünün ağır olduğu dönemlerde (yoğun yapım sezonu) yıllık destek sözleşmesiyle biz de üstleniriz.
Kurduğunuz sistemde başka bir firmaya bağımlı kalır mıyız?
Kalmamanız için açık standartlarla çalışıyoruz: veritabanı PostgreSQL/PostGIS, formatlar GeoPackage/SHP/GML, servisler OGC uyumlu. Teslimde ham veritabanı yedeği, veri sözlüğü ve model dokümantasyonu verilir. Veri sizin; başka bir firmaya taşımak istediğinizde tek dosyayla taşınır.
Hidrolik model ile CBS aynı şey mi?
Değil ama akrabalar. CBS envanterdir: ne nerede, hangi durumda. Model davranıştır: bu şebeke şu yağışta ne yapar. Doğru kurulmuş bir CBS varsa model çok daha kısa sürede üretilir; CBS yoksa model kurmanın önemli bir bölümü veri toplamakla geçer. Bu yüzden ikisini aynı veri modelinden besleriz.
Önce yerinde görelim.
Kesin teklifi yerinde görerek veririz — görmeden verilen fiyat sahada mutlaka değişir.
Konu Altyapı Bilgi Sistemi (CBS / GIS)
Küçükçekmece / İstanbul