B2B / ihale / kurumsal alıcı4 dk okuma
Belediyeler için şebeke rehabilitasyon önceliklendirmesi nasıl yapılır?
Önceliklendirme, hattın durumu ile kritikliğinin çarpımıdır. Durum, CCTV kodlamasından türetilen 1-5 arası bir sınıftır; kritiklik ise arızanın sonucunun ne kadar ağır olacağıdır (çap, derinlik, üstündeki kullanım, yedeklilik, etkilenen abone sayısı). Bu iki eksen 5×5 bir matriste birleştirilir ve en yüksek risk puanlı hatlar bütçe sırasına konur. Şikayet sayısına göre sıralama yapmak, en çok arayan mahalleyi önceliklendirmek anlamına gelir; risk yönetimi değildir.
01
Hangi veriler gerekir?
| Veri | Kaynak | Zorunlu mu? |
|---|---|---|
| Hat envanteri (çap, malzeme, uzunluk, yıl, kot) | GIS / altyapı arşivi | Evet |
| CCTV kodlaması (TS EN 13508-2) | Saha muayenesi | Evet |
| Arıza/müdahale kayıtları (son 3-5 yıl) | Çağrı merkezi, iş emri sistemi | Evet |
| Taşkın ve su baskını kayıtları | Belediye/idare kayıtları | Evet |
| Üstyapı ve trafik sınıfı | Ulaşım birimi | Önerilir |
| Yer altı suyu seviyesi, zemin türü | Jeoteknik veri | Önerilir |
| Debi ve seviye ölçümleri | Geçici ölçüm kampanyası | Önerilir |
| Nüfus / abone yoğunluğu | Abone veritabanı | Önerilir |
Veri eksikse süreç durmaz; eksik veri "belirsizlik" olarak puanlanır ve o hatlar önce muayene programına alınır.
02
Yöntem: 7 adım
- Envanteri sabitleyin. Hangi hattın nerede olduğu bilinmeden hiçbir puanlama anlamlı değildir. GIS katmanı, önceliklendirmenin ön koşuludur.
- Muayene örneklemesi yapın. Tüm şebekeyi görüntülemek gerekmez. Yaş, malzeme ve arıza yoğunluğuna göre seçilen %10-15'lik bir örneklem, alt havzaların durum dağılımını çıkarır.
- Kodlayın ve durum sınıfı üretin. Kodlardan hat bazında 1-5 arası sınıf çıkarılır. Sınıflandırma kuralı yazılı olmalı ve tüm ihalelerde aynı kullanılmalıdır.
- Kritiklik puanı hesaplayın. Aşağıdaki tabloya göre 1-5 arası puanlanır.
- Risk matrisini kurun. Risk = Durum × Kritiklik. 25 üzerinden puan üretilir.
- Yöntem ve maliyet atayın. Her hatta uygun müdahale eşlenir: temizlik, nokta onarım, CIPP, deplasman.
- Bütçeyi risk azaltma verimine göre dağıtın. Sıralama sadece risk puanına göre değil, TL başına düşen risk azalmasına göre yapılırsa aynı bütçeyle daha fazla risk düşürülür.
03
Kritiklik puanlama tablosu
| Kriter | 1 (düşük) | 3 (orta) | 5 (yüksek) |
|---|---|---|---|
| Çap | < DN300 | DN300-600 | > DN600 kollektör |
| Derinlik | < 2 m | 2-4 m | > 4 m |
| Üstündeki kullanım | Tali sokak | Toplayıcı yol | Arter, raylı sistem, meydan |
| Alıcı ortam yakınlığı | Uzak | Orta | Dere, göl, plaj, içme suyu havzası |
| Hassas kullanıcı | Yok | Okul, pazar | Hastane, sanayi, turizm tesisi |
| Yedeklilik | Alternatif hat var | Kısmi | Tek hat, alternatifsiz |
| Onarım erişimi | Kolay | Orta | Çok zor / kazı imkânsız |
04
Risk matrisi ve aksiyon takvimi
| Risk puanı | Öncelik | Aksiyon penceresi | Tipik müdahale |
|---|---|---|---|
| 20 – 25 | P1 | 0 – 12 ay | Deplasman veya acil CIPP |
| 12 – 19 | P2 | 1 – 3 yıl | CIPP / nokta onarım programı |
| 6 – 11 | P3 | 3 – 5 yıl | Planlı rehabilitasyon, izleme |
| 1 – 5 | P4 | İzle | Önleyici temizlik takvimi |
05
Yöntem seçim kuralı
| Baskın bulgu | Uygun müdahale |
|---|---|
| Sadece birikinti (BBC), yapısal kod yok | Önleyici temizlik takvimi |
| Kök (BBA) + tekil derz kusuru | Freze + nokta onarım / bağlantı astarı |
| Yaygın derz kusuru, infiltrasyon (BBF A-C) | Tam hat CIPP astarlama |
| Fışkırma seviyesinde infiltrasyon (BBF D) | Önce enjeksiyon, sonra astar |
| Kesit kaybı > %25, çökme (BAB D/E) | Deplasman / açık kazı |
| Kapasite yetersizliği | Çap büyütme (pipe bursting) veya paralel hat |
| Ters eğim | Deplasman; astar eğimi düzeltmez |
06
Hangi KPI'larla izlenir?
- Yılda rehabilite edilen hat uzunluğu (m/yıl) ve şebekeye oranı (%)
- Ortalama durum sınıfı değişimi (yıllık)
- 1.000 abone başına taşkın/geri basma şikayeti
- Kuru hava debisi / yağışlı hava debisi oranı — infiltrasyon-inflow göstergesi
- Acil müdahale sayısının planlı müdahale sayısına oranı (hedef: düşen bir eğri)
- Rehabilite edilen metre başına maliyet ve risk azaltma verimi
07
Sıkça sorulan sorular
Şebekenin tamamını görüntülemek şart mı?
Hayır ve genellikle bütçe verimli de değildir. Risk tabanlı örnekleme, önce kritiklik puanı yüksek hatlarla başlar; oradan çıkan durum dağılımı programı yönlendirir.
Şikayet sayısına göre sıralasak olmaz mı?
Şikayet önemli bir girdidir ama tek başına yanıltıcıdır. En kritik hatlar çoğu zaman şikayet üretmeden çöker; şikayet üreten hatlar ise sıklıkla düşük kritiklikli tali hatlardır.
Durum sınıflandırmasını kim yapmalı?
Kodlamayı yapan ekiple sınıflandırmayı yapan ekibin ayrı olması ideal. En azından kodlama kuralı ve sınıflandırma eşikleri şartnamede sabitlenmelidir; aksi halde iki ihale karşılaştırılamaz.
Bütçe her yıl değişiyor, plan boşa mı gider?
Hayır. Risk sıralaması bütçeden bağımsızdır. Bütçe değiştiğinde sadece kaç sıraya kadar inileceği değişir.
Bu çalışma ne kadar sürer?
Süre; şebekenin büyüklüğüne, mevcut verinin durumuna ve muayene kapsamına göre değişir ve iş programında yazılı verilir. Sonrasında yıllık güncelleme yeterlidir.
Başka sorunuz mu var? Tüm sıkça sorulan sorular