Kazısız Teknolojiler: Yolu Baştan Sona Kazmadan Hat Döşeme ve Yenileme
Kazısız teknoloji (no-dig / trenchless), bir boru hattını güzergâh boyunca açık kazı yapmadan — yalnızca giriş/çıkış şaftları veya mevcut muayene bacaları kullanılarak — döşemeye, yenilemeye veya onarmaya yarayan yapım ve rehabilitasyon yöntemlerinin ortak adıdır.
Kazısız yöntem tek bir makine ya da tek bir teknik değil, biri diğerinin yerine geçmeyen bir yöntem ailesidir. Yeni hat açmak (HDD, mikrotünel), mevcut hattı aynı yerinde yenilemek (CIPP, boru patlatma) ve tek bir kusuru kaldırmak (robotik onarım, kısa liner) bambaşka işlerdir. Yanlış yöntem seçimi, kazısızın bütün avantajını siler.
Temelsoy 2010'da hat döşeyerek başladı. Döşenen ve devralınan hatların içine kamerayla bakınca, bozulan her hat için sokağı yeniden kazmanın gerekmediği görüldü. Önce robotik freze ve noktasal onarım, sonra CIPP, ardından yatay sondaj ve mikrotünel işimize eklendi. Bugün ana işimiz hat yapımıdır: aynı ekip hattı sıfırdan döşüyor, görüntülüyor ve kazısız yeniliyor.
Aynı ailedeki öteki hizmetler
Kazısız yenileme
4 başlık
Kazısız yeni hat geçişi
2 başlık
01
Kazısız yöntemler bir bakışta
| Yöntem | Ne yapar | Çap aralığı | Tek atımda mesafe | Güzergâhta kazı |
|---|---|---|---|---|
| HDD (yatay yönlendirilebilir sondaj) | Yeni basınçlı hat döşer | DN63 – DN1200 | 60 – 1.200 m | Yok (giriş/çıkış çukuru) |
| Mikrotünel (MTBM) | Yeni cazibeli/kılıf hattı döşer, milimetrik eğim | DN400 – DN3000 | 60 – 150 m (ara istasyonla 300 m+) | Yok (itme + alma şaftı) |
| CIPP astarlama | Mevcut boruyu içeriden yeniler | DN100 – DN1600 | 50 – 250 m (baca arası) | Yok (bacadan) |
| Boru patlatma (pipe bursting) | Mevcut boruyu kırıp yenisini çeker, çap büyütür | DN100 – DN600 | 60 – 150 m | Giriş/çıkış + branşman çukurları |
| Noktasal tamir / robotik onarım | Tek kusuru kaldırır | DN150 – DN800 | 0,5 – 3 m | Yok (bacadan) |
| Baca ve şaft rehabilitasyonu | Bacayı içeriden yeniden inşa eder | Ø800 – Ø2000 baca | — | Yok |
| Yatay burgu / ray itme (kılıf) | Kısa kılıf geçişi açar | DN200 – DN1500 | 20 – 80 m | Yok (itme çukuru) |
02
Ne zaman kazısız gerekir?
- Yol kapatma izni alınamıyor. Ana arter, tarihi doku, hastane/itfaiye güzergâhı, ticari cadde. AYKOME veya kurum trafiği kesmenize izin vermiyor.
- Üstünde bir engel var. Dere, kanal, otoyol, demiryolu, uçak pisti, korunan ağaç dizisi, mevcut bina, sanayi tesisi içi üretim hattı.
- Derinlik 4 metreyi geçiyor. Açık kazıda derinlik arttıkça iksa, şev genişliği, hafriyat hacmi ve iş güvenliği maliyeti hızla büyür; kazısızda derinliğin maliyete etkisi çok daha sınırlıdır.
- Hat ayakta ama çürümüş. Boru duruyorsa fakat sızdırıyor, çatlamış veya H2S'e yenilmişse söküp yenilemek yerine içeriden yenilemek (CIPP, kısa liner) hem hızlı hem az müdahaleli.
- Kapasite yetmiyor ama yer yok. Mevcut güzergâhta kalarak çap büyütmek gerekiyorsa boru patlatma, hattı yerinden oynatmadan bir-iki kademe büyütür.
- Yeraltı suyu yüksek. Açık kazıda susuzlaştırma (well-point/derin kuyu) hem pahalı hem komşu yapılarda oturma riski taşır; mikrotünel yeraltı suyu altında ayna dengelemesiyle çalışır.
03
Kazısız mı, kazarak mı? Karar tablosu
Tablo8 satır
| Kriter | Açık kazı (klasik) | Kazısız |
|---|---|---|
| Yol kapatma | Güzergâhın tamamı, imalat + dolgu + asfalt süresince | Sadece şaft/çukur noktaları; şerit genelde açık kalır |
| Çap aralığı | Sınırsız (her çap) | HDD DN63–1200, mikrotünel DN400–3000, CIPP DN100–1600 |
| Derinlik uygunluğu | 0 – 4 m ekonomik; 4 m üstü ağır iksa ile hızla pahalılaşır | 1,5 – 30 m; derinlik maliyeti belirleyen ana kalem değil |
| Kapasite artışı | Her çapa geçilebilir | Patlatma 1–2 kademe büyütür; CIPP çapı yaklaşık %2–6 küçültür ama pürüzsüzlük debiyi korur; HDD/mikrotünel yeni çap serbest |
| Üstyapı yenileme | Zorunlu; kanal boyunca komple asfalt/parke yenilemesi | Sadece çukur çevresi (tipik 6–25 m²/nokta) |
| Toplam maliyet etkisi | İmalat birim fiyatı düşük, dolaylı kalemler yüksek | İmalat birim fiyatı yüksek, dolaylı kalemler çok düşük |
| Mevcut altyapıya hasar riski | Yüksek (kepçe ile gaz/elektrik/telekom kesme) | Düşük, ancak güdümsüz çalışılırsa ciddi (tespit şart) |
| Sonradan asfalt çökmesi | Sık; dolgu sıkıştırması yetersizse 1–2 yılda oturma | Yok (dolgu kesiti yok) |
04
"Kazmak daha ucuz" doğru mu? İmalat kalemi ile toplam maliyet aynı şey değil
Kısa cevap: birim imalat fiyatına bakarsanız yeni hat döşemede kazısız genellikle HDD'de 1,5–2 kat, mikrotünelde 2–4 kat daha pahalı görünür. Toplam maliyete bakarsanız, yoğun kentsel kesitte ve 4 metreden derin hatlarda fark kapanır, çoğu zaman kazısız lehine döner.
İhale birim fiyat cetvelinde yalnızca ilk satır görünür: boru + döşeme. Faturanın geri kalanı başka kalemlerde ve başka kurumların bütçesinde durur.
| Maliyet kalemi | Açık kazı | Kazısız | Kimin cebinden çıkar |
|---|---|---|---|
| Boru ve döşeme imalatı | Düşük | Yüksek | İdare |
| Kazı, iksa, susuzlaştırma | Yüksek (derinliğe çok duyarlı) | Yok / sadece şaft | İdare |
| Hafriyat nakli ve bertaraf bedeli | Yüksek (m³ başına, mesafeye bağlı) | Çok düşük | İdare |
| Granüler dolgu ve sıkıştırma | Yüksek | Yok | İdare |
| Üstyapı yenileme (asfalt, parke, bordür) | Güzergâhın tamamı | Sadece çukur çevresi | İdare |
| Trafik yönlendirme, levha, sinyalizasyon, güvenlik | Uzun süre, geniş alan | Kısa süre, nokta | İdare |
| Mevcut altyapıya verilen hasar ve onarımı | Yüksek olasılık | Düşük | İdare + diğer kurumlar |
| İş kazası ve göçük riski (derin kazıda) | Yüksek | Düşük | Yüklenici + idare |
| Trafik gecikmesi (kullanıcı zaman kaybı) | Yüksek | Çok düşük | Vatandaş |
| Esnaf ciro kaybı ve tazminat talepleri | Yüksek, ticari caddede çok yüksek | Çok düşük | Esnaf + idare |
| Gürültü, toz, şikâyet ve itibar maliyeti | Yüksek | Düşük | İdare |
| İlk 1–2 yılda asfalt oturması ve tekrar müdahale | Sık | Yok | İdare |
Üç noktayı ayrıca söylemek gerekir:
- Üstyapı bir daha eskisi gibi olmaz. Kazılan ve yamalanan asfaltın derz hattı, aynı yolun bakir kesitine göre daha erken bozulur. Parke, granit veya tarihi kaplamada eski görünüm hiç geri gelmez.
- Derinlik oyunu değiştirir. 2 metredeki bir hat için açık kazı çoğu zaman doğru karardır. 6 metredeki bir kollektörde iksa, susuzlaştırma ve hafriyat kalemleri kazısızı geçer.
- Kısa mesafede kazısız pahalıdır. Mikrotünelde şaft maliyeti sabittir; 50 metrelik bir geçiş için şaft açmak ekonomik değildir. Bunu peşinen söylüyoruz.
05
Kazısız hangi durumlarda uygun DEĞİLDİR?
Bu bölüm satış değil, dürüstlük bölümüdür.
Aşağıdaki hallerde kazısız önermeyiz:
- Hat çökmüş veya kopmuşsa. CIPP çökmüş boruyu ayağa kaldırmaz, mevcut kesitin şeklini alır. %40'ın üzerinde deformasyonda astar geçmez.
- Ters eğim (su tutan göllenme) varsa. Hiçbir astar hattın eğimini düzeltmez. Oturma kaynaklı ters eğimi ancak açık kazı veya boru patlatma + yeni hat çözer.
- Çok kısa mesafede mikrotünel gerekiyorsa. Genel kural: iki şaft arası 60–80 metrenin altındaysa şaft maliyeti amortize olmaz.
- Zemin blok/iri çakıl veya karışık kayaysa. HDD'de çakıl ve blok delgi çöküşüne, mikrotünelde kesici kafa hasarına yol açar. Sondaj logu olmadan kazısız taahhüt edilmez.
- Cazibeli hat için HDD isteniyorsa. HDD güzergâhı düşey düzlemde yay çizer; ±%0,5'lik cazibe eğimini tutturamaz. Cazibeli hat için mikrotünel veya klasik kazı gerekir.
- Çelik boru patlatılacaksa. Pnömatik patlatma çeliği kıramaz; statik sistemlerde bile risklidir.
- Örtü kalınlığı çok azsa. HDD'de sığ örtüde frac-out (bentonit çamurunun yüzeye çıkması), boru patlatmada yüzey kabarması olur.
- Mevcut altyapı belgesiz ve tespit yapılamıyorsa. Yer altında ne olduğunu bilmeden güdümlü delgi yapmak, kazıdan daha risklidir.
06
Nasıl yapıyoruz? Yaşam döngüsü sırasıyla
Teşhis:
Güzergâh ve zemin etüdü:
Yöntem seçimi ve tasarım:
İzin ve saha hazırlığı:
Uygulama:
Test ve kabul:
Sürdürme:
07
Kullandığımız ekipman ve teknoloji
Listenin tamamı11
- Yatay yönlendirilebilir sondaj makineleri (mini/midi sınıfı çekme kapasiteleri) ve kademeli genişletici takımları
- Bentonit karıştırma-pompalama ünitesi ve katı madde ayırma (shale shaker, desander, desilter) geri kazanım sistemi
- Walkover lokasyon sistemi ve derin/parazitli güzergâhlar için manyetik güdüm
- Kapalı aynalı mikrotünel makinesi (çamur dengeli sürüş), lazer güdüm ve hedef ünitesi, hidrolik itme çerçevesi, ara itme istasyonu
- CIPP hattı: reçine emdirme (wet-out) ünitesi, inversion tankı/kule, vinç sistemi, sıcak su ısıtıcı, buhar jeneratörü, UV kürleme treni ve kayıt yazılımı
- Statik boru patlatma ünitesi (çekme çubuğu, yarıcı bıçak, kademeli genişletici) ve PE alın kaynak makineleri
- Çok fonksiyonlu kanal robotu: CCTV, freze (elmas/karbür uç), reçine enjeksiyon, branşman kesme aparatları
- Şişirilebilir paker (kısa liner), UV nokta liner sistemi, branşman şapkası (top-hat) aparatı
- Kombine kanal temizleme araçları (yüksek basınç 140–200 bar + vakum), by-pass dalgıç ve susuz çalışabilen pompa setleri
- Baca rehabilitasyonu için hidro-jet yüzey hazırlama, harç püskürtme makinesi, iki bileşenli kaplama pompası, gaz ölçüm ve zorlamalı havalandırma seti
- Kaçak tespiti için korelatör, yer mikrofonu, uç nokta loggerları; hat/derinlik tespiti için boru dedektörü ve yer radarı
08
Uygulama aralığı ve kapasite
Tablo6 satır
| Parametre | HDD | Mikrotünel | CIPP | Boru patlatma | Robotik onarım |
|---|---|---|---|---|---|
| Çap aralığı | DN63 – DN1200 | DN400 – DN3000 | DN100 – DN1600 | DN100 – DN600 | DN150 – DN800 |
| Uygulanabilir derinlik | 1,5 – 25 m | 3 – 30 m | Mevcut hattın derinliği | 1,2 – 6 m | Mevcut hattın derinliği |
| Tek atım mesafesi | 60 – 1.200 m | 60 – 150 m (ara istasyonla 300 m+) | 50 – 250 m | 60 – 150 m | 0,5 – 3 m |
| Eğim hassasiyeti | Düşük (cazibeye uygun değil) | ±25 mm düşey / ±50 mm yatay | Mevcut eğimi korur | Mevcut eğimi korur | — |
| Yüzeyde açılan alan | 2 çukur | 2 şaft | Yok | 2 çukur + branşmanlar | Yok |
| Tasarım ömrü | 50 yıl+ | 100 yıla kadar (beton itme borusu) | 50 yıl | 50 yıl+ (PE100) | 50 yıl (nokta) |
09
Uyduğumuz standart ve mevzuat
Listenin tamamı19
- TS EN 12889
- — Kanalizasyon hatlarının kazısız yapımı ve deneyi
- TS EN 14457
- — Kazısız yöntemlerle döşenen boru sistemleri için genel şartlar
- TS EN 1610
- — Kanalizasyon boru hatlarının döşenmesi ve sızdırmazlık deneyi
- TS EN 805
- — İçme suyu boru hatları ve tesisleri; basınç deneyi
- TS EN 752 / TS EN 476
- — Bina dışı drenaj ve kanalizasyon sistemleri, bileşen genel şartları
- TS EN 13508-2
- — Kanalizasyon durum tespitinde kusur kodlama sistemi
- TS EN ISO 11295
- — Rehabilitasyon tekniklerinin sınıflandırılması ve yöntem seçimi
- TS EN ISO 11296-1 / -4
- — Cazibeli kanalizasyon rehabilitasyonu ve yerinde kürlenen astar (CIPP)
- TS EN ISO 11297-4
- — Basınçlı kanalizasyon hatlarında CIPP
- TS EN ISO 11298-3
- — İçme suyu şebekelerinin yerinde kürlenen astarla rehabilitasyonu
- TS EN 1916 / TS EN 1917
- — Beton borular ve muayene bacaları
- TS EN 12201 / TS EN 13476
- — PE basınçlı borular, yapısal duvarlı PP/PE koruge borular
- TS EN 124
- — Kanal kapağı ve ızgara yük sınıfları (C250 / D400 / E600)
- TS EN 1504-2 / -3
- — Beton yüzey koruma ve yapısal tamir harçları (baca rehabilitasyonu)
- DWA-A 125 / ATV-A 161
- — Boru itme uygulaması ve itme borusu statik hesabı
- DVGW GW 321 ve ASTM F1962 — HDD planlama ve tasarım kılavuzları
- AYKOME kazı ve altyapı koordinasyon kararları, Karayolları geçiş izni, dere yatağı için ilgili kurumun görüşü, demiryolu geçiş protokolü
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, kapalı/dar alanda çalışma prosedürleri
- Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ve Atık Yönetimi Yönetmeliği (sondaj çamuru ve pasa bertarafı)
Sektörel çerçevede uluslararası referansımız ISTT (International Society for Trenchless Technology), ulusal referansımız 2010'da kurulan ve ISTT üyesi olan AKATED (Altyapı ve Kazısız Teknolojiler Derneği) kaynaklarıdır.
10
Kimler için?
- Belediyeler ve su-kanal idareleri: ihaleli işlerde uygulanan kazısız yöntemlerin tamamı bu sayfadadır.
- Organize sanayi bölgeleri: Üretim durdurmadan hat yenileme, yol altı geçişleri, endüstriyel atıksu kollektörleri.
- Ana yükleniciler: Büyük altyapı ve üstyapı projelerinde kazısız geçiş paketleri (dere, karayolu, demiryolu).
- Fabrikalar ve enerji tesisleri: Tesis içi hatlar, soğutma suyu, deşarj hatları, ruhsatlı alan içi geçişler.
- Site, AVM, otel, hastane yönetimleri: Peyzajı ve otoparkı bozmadan gider ve içme suyu hattı yenileme.
- KGM ve ilgili kamu kurumları: Yol ve demiryolu gövdesine dokunmadan altgeçiş, dere yatağı geçişi, kılıf boru uygulamaları.
11
Fiyatı ne belirler?
Zemin sınıfı.
Çap ve uzunluk.
Derinlik ve yeraltı suyu.
Şaft/çukur sayısı.
Boru cinsi ve sınıfı.
Güdüm ve ölçüm gereksinimi.
Çalışma saati ve trafik kısıtı.
Atık ve pasa bertarafı.
By-pass pompaj ihtiyacı.
İzinler ve kurum bedelleri.
12
Sıkça sorulan sorular
Kazısız yöntemle yolun tamamı açık kalır mı?
Güzergâhın tamamı açık kalır; sadece giriş/çıkış çukurunun bulunduğu noktalarda 2–5 metrelik bir alan kapatılır. CIPP ve robotik onarımda mevcut bacalar kullanıldığı için hiç kazı yapılmaz, sadece baca çevresinde araç park alanı gerekir.
Hangi yöntemin uygun olduğunu nasıl anlıyorsunuz?
Yeni hat mı, mevcut hat mı? Cazibeli mi, basınçlı mı? Çap ne? Derinlik ne? Zemin ne? Bu beş sorunun cevabı yöntemi neredeyse tek başına belirler. Mevcut hatta ayrıca CCTV kaydı ve TS EN 13508-2 kodlaması ister, yapısal kusur mu işletme kusuru mu ayırt ederiz.
Kazısız yöntem klasik kazıya göre ne kadar hızlıdır?
Yolun kapalı kaldığı süre bakımından kıyas kabul etmez. Açık kazıda güzergâhın tamamı imalat, dolgu ve asfalt süresince kapalı kalır; HDD ve CIPP'te ise yalnız giriş-çıkış çukurları ya da bacalar kullanılır ve iş açık kazıya göre belirgin biçimde kısa sürer.
Mikrotünel metre başına daha yavaştır ama yüzeyde hiçbir kesinti yaratmaz. Süre, hat uzunluğu ve zemine göre keşifte yazılı verilir.
CIPP yapılan hat daralmaz mı, debi düşmez mi?
Çapta yaklaşık %2–6'lık bir daralma olur, ancak eski beton veya koruge boruya göre astarın iç yüzeyi çok daha pürüzsüzdür (Manning n değeri yaklaşık 0,010–0,012'ye iner). Pratikte debi kaybı görülmez; korozyona uğramış eski hatlarda debi genelde artar.
Kazısız yaptığınız hattın ömrü ne kadar?
CIPP astarı için tasarım ömrü 50 yıl, PE100 boru için 50 yıl ve üzeri, mikrotünelde kullanılan donatılı beton itme borusu için 100 yıla kadar tasarlanır. Ömrü belirleyen asıl unsur uygulamanın kendisi değil, ön hazırlık ve kürleme kayıtlarının doğru tutulmasıdır.
Yer altında elektrik, gaz veya telekom hattı varsa ne yapıyorsunuz?
Önce kurum arşivinden altlık alınır, ardından boru dedektörü ve yer radarı ile araziye işlenir, kritik kesişimlerde el ile deneme çukuru açılır. Tespit yapılmadan güdümlü delgi başlatmıyoruz; bu, kazısız işlerdeki hasarların birinci sebebidir.
Mevcut hattı yenilemek yerine yenisini döşemek daha mı mantıklı?
Duruma göre değişir. Hat yapısal olarak ayakta ve eğimi doğruysa rehabilitasyon (CIPP, nokta tamir) hem daha ucuz hem daha hızlıdır. Kapasite yetmiyorsa boru patlatma ile çap büyütülür. Eğim bozulmuşsa, hat çökmüşse veya güzergâh değişecekse yeni hat döşemek gerekir. Kararı CCTV kaydı ve hidrolik hesap birlikte verir.
Kazısız iş yapan her firma her yöntemi yapabiliyor mu?
Hayır. HDD makinesi olan firma CIPP yapamaz, CIPP yapan firma mikrotünel süremez. Bizim farkımız zincirin dört halkasını da içeride tutmak: teşhis (CCTV, kaçak tespiti), planlama, uygulama (yapım + rehabilitasyon) ve sürdürme (periyodik temizlik). Bu yüzden size yalnızca elimizdeki makineye uyan yöntemi önermek zorunda kalmıyoruz.
Başka sorular için: Sıkça Sorulan Sorular
Önce yerinde görelim.
Kesin teklifi yerinde görerek veririz — görmeden verilen fiyat sahada mutlaka değişir.
Konu Kazısız Teknolojiler: Yolu Baştan Sona Kazmadan Hat Döşeme ve Yenileme
Küçükçekmece / İstanbul