Hat yapımı ve yenileme6 dk okuma
Kanalizasyon borusu eğimi ne olmalı? Çapa göre minimum eğim tablosu
Kanalizasyon borusunun eğimi çapa göre değişir; DN200 şebeke hattında yaklaşık ‰5 gerekir. Eğim, atıksuyun katı maddeyi sürükleyecek hıza (kendini temizleme hızı, yaklaşık 0,6–0,7 m/s) ulaşmasını sağlamalıdır; çap büyüdükçe gereken eğim azalır. Binanın içindeki pis su borusu ve parsel bağlantısı ayrı kurallara bağlıdır. Nihai eğimi proje hidroliği ve idare şartnamesi belirler.
01
Eğim neden bu kadar belirleyici?
Kanalizasyon şebekesi büyük ölçüde cazibeyle çalışır: atıksu pompa olmadan, borunun eğimiyle bir bacadan ötekine akar. Eğim, iki baca arasındaki taban (akar) kotu farkının aradaki hat uzunluğuna oranıdır ve binde (‰) ya da yüzde (%) olarak yazılır. ‰5, her 100 metrede 50 santimetre düşüş demektir.
Eğimin işi yalnız suyu akıtmak değildir; atıksudaki kum, kâğıt ve dışkı gibi katı maddeleri de sürüklemektir. Bunun için akışın belirli bir hıza ulaşması gerekir. Bu hıza kendini temizleme hızı denir ve kanalizasyonda yaklaşık 0,6–0,7 m/s alınır.
Eğim yetersizse hız düşer, katı madde tabanda çöker ve hat zamanla tıkanır. Tekrarlayan tıkanıklığın yapısal nedenlerini, ters eğim de dahil, kanal sürekli tıkanıyorsa yazısında anlattık.
EN 752'nin önceki baskılarında yer alan ön boyutlandırma kuralına göre küçük çaplı kanallarda (DN300'ün altı) hat günde en az bir kez 0,7 m/s hıza ulaşmalı ya da eğimi en az 1:DN olmalıdır (DN milimetre cinsinden; DN200'de 1/200, yani ‰5). Daha büyük çaplarda eğim, debi ve hızla birlikte proje hidroliğinde hesaplanır.
02
Çapa göre minimum eğim (0,7 m/s esaslı, yaklaşık)
Aşağıdaki değerler, kanalizasyon şebeke hattı yapımı sayfamızdaki tabloyla aynıdır: kendini temizleme hızı 0,7 m/s esas alınarak yaklaşık hesaplanmış değerlerdir.
| Çap | Minimum eğim (yaklaşık) | 100 m'de kot farkı |
|---|---|---|
| DN200 | ‰ 5,0 | 50 cm |
| DN300 | ‰ 3,0 | 30 cm |
| DN400 | ‰ 2,0 | 20 cm |
| DN500 | ‰ 1,4 | 14 cm |
| DN600 | ‰ 1,1 | 11 cm |
| DN800 | ‰ 0,7 | 7 cm |
Tablo bir ön boyutlandırma aracıdır, proje değeri değildir. İdare şartnamelerindeki en küçük eğimler bu tablodan farklı olabilir; bağlayıcı olan projedeki boykesittir. Her hat parçasının eğimi altyapı projelendirme aşamasında debi, hız ve doluluk kontrolüyle belirlenir.
- Örnek: DN200 bir hatta iki baca arası 40 m ise ‰5 eğim için iki bacanın taban kotu arasında en az 20 cm fark olmalıdır.
- Daha dik her zaman daha iyi değildir. Çok yüksek hız boru tabanını aşındırır; üst sınırı da proje hidroliği ve boru cinsi belirler.
- Arazi düzse eğim kazı derinliğiyle sağlanır. Uzun hatta derinlik artar, bu da iksa ve maliyet demektir; bazı güzergâhlarda cazibe yerine terfi (pompa) çözümü gerekir.
03
Bina içi, parsel bağlantısı ve şebeke: üç ayrı eğim
Aynı atıksu, binadan şebekeye giderken üç kesimden geçer. Her kesimin eğimini ayrı bir kural belirler; birinin değeri ötekine taşınmaz.
| Kesim | Nerede | Eğim | Kim belirler |
|---|---|---|---|
| Bina içi pis su borusu | Daire, ıslak hacim ve bodrumdaki yatay borular | TS EN 12056-2'de sisteme göre yaklaşık %0,5–1,5; Mekanik Tesisat Genel Teknik Şartnamesi'nde aksi belirtilmedikçe %1; uygulamada sık seçilen değer %2 | Tesisat projesi |
| Parsel bağlantısı (branşman) | Parsel bacasından sokaktaki kanala | %2 (1/50); idareye göre en az %1 | İlgili su ve kanalizasyon idaresi |
| Şebeke hattı | Sokaktaki kanal, bacadan bacaya | Çapa göre; DN200'de yaklaşık ‰5 (yukarıdaki tablo) | Proje hidroliği ve idare şartnamesi |
- Parsel bacası ile sokaktaki kanal arasındaki kesime ulusal yönetmelik "bağlantı kanalı" der. Bu kesimin kime ait olduğu, güzergâhı ve eğimi idarenin kanal bağlantı yönetmeliğine göre belirlenir. Yapımı: muayene bacası ve branşman.
- Bina içindeki yatay pis su boruları tesisat projesine göre döşenir: mekanik tesisat.
04
Eğim sahada nasıl tutturulur ve kanıtlanır? (5 adım)
- Aplikasyon ve kot kazıkları. Projedeki eğim her bacanın kapak ve taban (akar) kotuna çevrilir; baca merkezleri, hat ekseni ve kot kazıkları araziye taşınır: harita, aplikasyon ve as-built.
- Tek kot referansı. Bütün bacalar aynı kot referansına bağlanır. İki ayrı referansla ölçülen iki baca arasındaki eğime güvenilmez.
- Hendekte boru lazeri. Boru lazeri projedeki eğime ayarlanır, hendek tabanı ve yatak bu çizgiye göre hazırlanır, her boruda kot kontrol edilir. Döşemenin öteki adımları: kanalizasyon hattı nasıl döşenir?
- Kabul öncesi kamera kaydı. Döşeme bitince hat eğim sensörlü kamerayla görüntülenir; sarkma, göllenme ve ters eğim bu kayıtta metresiyle görülür. Bulgular TS EN 13508-2'ye göre kodlanır: kanal görüntüleme raporu nasıl okunur?
- As-built. Gerçekleşen koordinat ve kotlarla plan ve boykesit hazırlanır; projedeki eğim ile sahada gerçekleşen eğim yan yana görülür.
05
Eğim fazla ya da ters olursa ne olur?
- Yetersiz eğim: hız kendini temizleme hızının altına düşer; katı madde çöker, hat sık tıkanır ve sık temizlik ister.
- Ters eğim ve sarkma: iki baca arasında çukur oluşur, su göllenir; kum ve yağ burada birikir. Çoğunlukla zemin oturmasının ya da yatak hatasının sonucudur.
- Çok dik eğim: hız yükselir, su derinliği azalır; sıvı önden akarken katı madde geride kalabilir, boru tabanı da zamanla aşınır.
- Astar eğimi düzeltmez. Ters eğimli ya da sarkmış bir hatta CIPP astarlama çukuru da kopyalar; eğimi bozuk kesim yeniden döşenir.
- Yöntem seçimi: hangi durumda kazının, hangi durumda kazısız yöntemin seçildiğini kazısız mı, kazarak mı? yazısında karşılaştırdık.
06
Kaynaklar
- TS EN 752 — bina dışı drenaj ve kanalizasyon sistemleri (Türk Standardları Enstitüsü)
- TS EN 12056-2 — bina içindeki cazibeli drenaj sistemleri (Türk Standardları Enstitüsü)
- Mekanik Tesisat Genel Teknik Şartnamesi, sıhhi tesisat bölümü — Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (2020)
- Atıksu Toplama ve Uzaklaştırma Sistemleri Hakkında Yönetmelik — Resmî Gazete, 6 Ocak 2017, sayı 29940
- İlgili su ve kanalizasyon idaresinin kanal bağlantı yönetmeliği (parsel bağlantısının güzergâhı ve eğimi)
07
Sıkça sorulan sorular
Kanalizasyon borusunda eğim fazla olursa ne olur?
Akış hızlanır ve su derinliği azalır. Sıvı önden akarken katı madde geride kalabilir; yüksek hız boru tabanını da zamanla aşındırır. Bu yüzden eğimin alt sınırı gibi üst sınırı da proje hidroliğinde ve boru cinsine göre kontrol edilir.
Binanın içindeki pis su borusunun eğimi kaç olmalı?
TS EN 12056-2, bina içindeki yatay pis su borularının en küçük eğimini seçilen sisteme göre verir; bu değerler yaklaşık %0,5 ile %1,5 arasındadır. Mekanik Tesisat Genel Teknik Şartnamesi aksi belirtilmedikçe %1 ister. Uygulamada sık seçilen değer %2'dir. Bağlayıcı olan tesisat projesidir.
Kanalizasyon hattının eğimi sahada nasıl ölçülür?
Döşeme sırasında her boruda boru lazeri ya da nivoyla; döşeme bittikten sonra bacalarda taban kotları ölçülerek ve hat eğim sensörlü kamerayla görüntülenerek. Baca kotları bacalar arasındaki ortalama eğimi verir; kamera kaydı ise aradaki sarkmayı ve ters eğimi metresiyle gösterir. Kayıt kanal görüntüleme hizmetimizde TS EN 13508-2'ye göre raporlanır.
Parsel bağlantısının eğimi neden şebeke hattından fazladır?
Parsel bağlantısının çapı küçüktür (konutta DN150–DN200) ve atıksu ona kesik kesik gelir. Küçük çapta ve düzensiz akışta katı maddenin sürüklenmesi için daha fazla eğim gerekir. Bu yüzden bağlantıda %2 (1/50) uygulanır; idareye göre en az %1'e inilebilir.
Başka sorunuz mu var? Tüm sıkça sorulan sorular