Hat yapımı ve yenileme6 dk okuma
Rögar ne zaman değiştirilir, ne zaman içten yenilenir?
Rögarın (muayene bacasının) gövdesi ayaktaysa ve sorun yüzeyde kalıyorsa — beton aşınmış, derzler sızdırıyor, basamaklar çürümüş, tabandaki akış kanalı bozulmuş — baca sökülmeden içeriden yenilenir. Gövde çökmüş ya da kırılmışsa, bacanın kotu bozulmuşsa, yeni bağlanacak hat için çap ya da giriş sayısı yetmiyorsa veya baca yanlış yerdeyse eski baca sökülüp yenisi yapılır; buna rögar değişimi denir. Yalnız kapak ve çerçeve çökmüşse iki işe de gerek yoktur: kapak, çerçeve ve boyun yenilenir. Karar, bacanın içi incelendikten sonra verilir.
01
Karar neden bacanın içine bakılarak verilir?
Rögarın dışarıdan görülen yüzü kapaktır. Çöken, takırdayan ya da yolun altında kalan bir kapak, bacanın kendisi hakkında çok az şey söyler: kapak çevresinde oturma olan bir bacanın gövdesi sağlam olabilir; kapağı yerinde duran bir bacanın içinde ise beton aşınmış, donatı açığa çıkmış olabilir.
Bu yüzden önce baca açılır ve içi incelenir. Baca kapalı alan sayılır: kapak açıldıktan sonra gaz ölçümü yapılır, havalandırma kurulur, iniş emniyet ekipmanıyla ve gözcüyle yapılır. İncelemede şunlar kayda geçer:
- gövdenin malzemesi: prefabrik beton bilezik, yerinde döküm beton, tuğla ya da taş örgü;
- aşınmanın ve korozyonun derinliği, donatının açıkta olup olmadığı;
- çatlak, kırık, kaymış bilezik ve sızıntı noktaları;
- boru giriş ve çıkışlarının kotları, tabandaki akış kanalının (kanalet) durumu;
- boyun, çerçeve, kapak ve kot ayar halkalarının durumu.
Gözlemler TS EN 13508-2'nin kodlarıyla kaydedilir; bacaya bağlanan hatlar da görüntülenecekse aynı kayıtta toplanır (kanal görüntüleme).
02
Karar tablosu: değişim mi, içten yenileme mi?
| Bacada görülen | Uygun iş | Neden |
|---|---|---|
| Beton yüzeyi aşınmış, agrega açıkta; gövde ayakta | İçten yenileme | Yapı taşıyor; kaybolan yüzey ve kesit içeriden yeniden kurulur |
| Bilezik derzlerinden ve boyundan su sızıyor | İçten yenileme | Önce su girişi kesilir, ardından kaplama yapılır |
| Basamaklar çürümüş, kanalet aşınmış | İçten yenileme | Basamak ve kanalet, baca sökülmeden yenilenir |
| Hidrojen sülfür betonu donatıya kadar aşındırmış, ama gövde yerinde | İnceleme sonrası karar | Kalan kesit taşımaya yetiyorsa içten yenileme; yetmiyorsa değişim |
| Gövde çökmüş, bilezikler kaymış ya da kırılmış | Değişim | Ayakta durmayan yapı içeriden kaplanamaz |
| Baca oturmuş, giriş ve çıkış kotları bozulmuş | Değişim | Kot ancak baca yeniden kurulunca düzelir |
| Yeni hat bağlanacak; çap ya da giriş sayısı yetmiyor | Değişim | İçten yenileme bacayı büyütmez; kaplama iç çapı bir miktar daraltır |
| Baca yanlış yerde ya da hattın güzergâhı değişiyor | Değişim | Yeni baca, yeni güzergâha göre yapılır |
| Yalnız kapak ve çerçeve çökmüş, takırdıyor | Kapak, çerçeve ve boyun yenilenir | Gövdeye dokunmak gerekmez |
03
İçten yenilemede (baca rehabilitasyonu) ne yapılır?
İçten yenilemede baca yerinde kalır, yol açılmaz. Gevşek ve bozulmuş beton yüksek basınçlı suyla alınır; aktif sızıntı enjeksiyon reçinesiyle ya da tıkaç harcıyla kesilir; kesit kaybı sülfata dayanıklı harçla yeniden kurulur, gerekiyorsa kimyasal saldırıya karşı koruyucu bir kaplama uygulanır.
Bunun yerine bacanın içine prefabrik bir astar eleman da yerleştirilebilir. Tabandaki akış kanalı yeniden yapılır, basamaklar değiştirilir, boru ağızları sızdırmaz hâle getirilir. Yöntemler, katmanlar ve kabul deneyleri: baca ve şaft rehabilitasyonu.
İçten yenilemenin sınırı yapının kendisidir: kaplama, ayakta duran bir gövdeye tutunarak çalışır. Çökmüş, kırılmış ya da yerinden kaymış bir bacayı ayağa kaldırmaz; oturmuş bir bacanın kotunu düzeltmez.
04
Rögar değişiminde ne yapılır?
Rögar değişimi, eski bacanın kazılarak sökülmesi ve yerine yenisinin yapılmasıdır:
- Akış aktarılır. Baca işletmedeki bir hattın üstündeyse atıksu, iş süresince by-pass pompajla bacanın önünden alınıp arkasına verilir.
- Kazı açılır, iksa kurulur. Kazı bacanın çevresinde, boru giriş ve çıkışlarını da açacak genişlikte yapılır; 1,5 m'yi geçen ve şev verilemeyen kazıda iksa kurulur: Kanal kazısında iksa ne zaman zorunlu?
- Eski baca sökülür. Bağlı borular, bacanın dışında sağlam kesimden kesilir.
- Yeni baca yapılır. Taban ve akış kanalı projedeki kotlara göre kurulur; gövde prefabrik bilezikle ya da yerinde döküm betonarme olarak yapılır. Boru bağlantıları contalı yapılır; harçla sıvanmış bağlantı zamanla sızdırır.
- Deney ve kayıt. Baca TS EN 1610'a göre sızdırmazlık deneyinden geçer; bağlı hatlar kamerayla kontrol edilir.
- Dolgu, kapak ve yüzey. Bacanın çevresi tabakalar hâlinde sıkıştırılarak doldurulur; kapak ve çerçeve betonarme taşıyıcı halkaya, yeni yol kotuna oturtulur; asfalt, parke ya da beton yenilenir.
Baca imalatının ayrıntısı: rögar (muayene bacası) yapımı, değişimi ve branşman.
05
Yalnız kapak ve boyun bozulduysa
Takırdayan ya da çöken kapağın nedeni çoğu zaman bacanın gövdesi değil, çerçevenin oturduğu boyun ve kot ayar halkalarıdır. Bu durumda çerçeve sökülür, boyun yeniden yapılır ve kapak doğru kota oturtulur; kapağın sınıfı da yolun yüküne göre yeniden seçilir.
Yük sınıfları ve hangi yolda hangisinin kullanıldığı: Rögar kaç metrede bir yapılır, kapak sınıfı nasıl seçilir?
06
Hangisi daha ekonomik?
Tek bacada içten yenileme çoğu zaman daha az iş getirir: kazı, iksa, yol kırma ve yeniden kaplama yoktur, trafik daha kısa süre etkilenir. Ama karşılaştırma yalnız bu kalemlerle yapılmaz:
- Gövde yeniden kullanılabilir mi? Kalan kesit taşımıyorsa içten yenileme, ertelenmiş bir değişimdir.
- Bacada başka iş var mı? Kot düzeltilecek, yeni hat bağlanacak ya da çap büyüyecekse değişim zaten gerekir.
- Üstündeki yol yenilenecek mi? Yol yenilenecekse ve baca değişim sınırındaysa iş yol açıkken yapılır; yeni kaplama bir baca için yeniden kazılmaz.
- Derinlik, yeraltı suyu, trafik ve by-pass debisi. Değişimin bedelini en çok bu dört kalem büyütür.
Hattın kendisi de yenilenecekse baca ile hat birlikte ele alınır; hat tarafındaki karar: Kırık kanalizasyon borusu: nokta onarım mı, hat yenileme mi?
07
Fabrika ve sanayi tesislerinde atıksu bacaları
Sanayi tesislerinde atıksu bacaları kimyasal içerikli, sıcak ya da asidik atıksuyla çalışabilir; beton bu bacalarda daha çabuk aşınabilir. Aynı karar burada da geçerlidir: gövde ayaktaysa kimyasala dayanıklı malzemeyle içten yenileme, gövde ya da kot bozulmuşsa değişim.
İş, tesisin üretim ve duruş takvimine göre planlanır; numune alma bacası ve deşarj noktası da aynı iş içinde ele alınır: sanayi tesisleri ve fabrikalar.
08
Kaynaklar
- TS EN 13508-2 — kanalizasyon muayenesinde görsel kodlama sistemi (Türk Standardları Enstitüsü)
- TS EN 1917 — beton ve betonarme muayene bacaları ve muayene odaları (Türk Standardları Enstitüsü)
- TS EN 1610 — kanalizasyon hatlarının döşenmesi ve deneyi; bacaların sızdırmazlık deneyi (Türk Standardları Enstitüsü)
- TS EN 124 — baca kapakları ve ızgaralar (Türk Standardları Enstitüsü)
09
Sıkça sorulan sorular
Tuğla örme eski bir rögar içten yenilenebilir mi?
Gövde ayaktaysa ve örgü yerinden oynamamışsa evet: gevşek derz harcı ve bozulmuş yüzey alınır, derzler doldurulur, ardından yapısal harç ve koruyucu kaplama uygulanır. Tuğlalar dökülüyor, gövde şişmiş ya da içe doğru göçmüşse içten yenileme tutunacak bir yüzey bulamaz; baca değiştirilir.
Rögar değişimi sırasında atıksu akışı nasıl sürer?
Baca işletmedeki bir hattın üstündeyse akış kesilmez: hat, bacanın önünde tıkaçla kapatılır ve atıksu pompayla bacanın arkasındaki kesime aktarılır. Pompaların büyüklüğü hattın debisine göre seçilir; parsel bağlantıları da iş boyunca geçici olarak aktarılır.
Yol asfaltlanırken rögarların değiştirilmesi gerekir mi?
Çoğu zaman gerekmez; kapaklar kaplamadan önce indirilir, kaplamadan sonra yeni kota oturtulur. Ama gövdesi hasarlı ya da kotu bozuk bacalar varsa yol açıkken değiştirilmeleri mantıklıdır; yeni asfalt bir baca için yeniden kazılmaz.
İçten yenilenen rögarda kapak ve çerçeve de değişir mi?
Çerçeve sağlam ve kotunda oturuyorsa kalabilir. Kapak sınıfı yolun yüküne uymuyorsa, çerçeve gevşemiş ya da boyun çatlamışsa içten yenilemeyle birlikte kapak, çerçeve ve boyun da yenilenir; böylece yüzey suyunun en çok girdiği yer de kapanır.
Başka sorunuz mu var? Tüm sıkça sorulan sorular